Influence of planting data and cultivar on dynamic of growing for winter growing were investigated under conditions of Zeta's plain. The experiment was organized during 1995/96. and 1996/97. Three planting data and three cultivars were investigated during experiment.
Uticaj roka sadnjc i sorte na dinamiku rasta zelene mase i glavice zimskog kupusa ispitivana je u Zetskoj ravnici u toku 1995/96. i 1996/97. god. U ogledu su ispitivana tri roka sadnje i tri sorte.
Izvod
Uticaj roka sadnjc i sorte na dinamiku rasta zelene mase i glavice zimskog kupusa ispitivana je u Zetskoj ravnici u toku 1995/96. i 1996/97. god. U ogledu su ispitivana tri roka sadnje i tri sorte.
Klju£ne rijeii: zimski kupus, visina biljke, visina i masa vanjskog stabla, broj i masa listova rozete, rast glavice, prinos.
Abstract
Influence of planting data and cultivar on dynamic of growing for winter growing were investigated under conditions of Zeta's plain. The experiment was organized during 1995/96. and 1996/97. Three planting data and three cultivars were investigated during experiment.
Key words: winter cabbage, plant height, heihgt and weight of outern stem, number and weight of external leaves, grow of head, yield
UVOD
Kupus (Brassica oleracea var. capitata) je jedna od osnovnih i znacajnijih povrtarskih vrsta u ishrani naseg stanovniStva. Njegov znacaj je utoliko veci sto se u uslovima mediteranske klime moze gajiti na otvorenom polju u toku cijele godine.
Stoga se, kao veoma vazan zadatak postavlja pitanje mogucnosti uzgoja zimskog kupusa u rejonima koji imaju odgovarajuce klimatske i zemljiSne uslove za takvu proizvodnju. Jedan od takvih rejona je Zetska ravnica, u kojoj vlada jadranska varijanta mediteranske klime (Pavicevic, 1983), a uz to povrtarska proizvodnja ima dugu tradiciju.
Zimskom proizvodnjom kupusa omogucilo bi sc da krajem novembra, po zavrSetku njegovog uzgoja u kontinentalnom dijelu na£e zemlje, pocne sukcesivna berba u Zetskoj ravnici i da traje sve do marta.
Za uspjeSnu sukcesivnu berbu tokom zime treba izvrsiti pravilan izbor sorti i odrediti rokove sjerve i rasadivanja, uz primjenu odgovarajuce tehnologije za svaku sortu.
MATERIJAL I METOD
Ispmvanja mogucnosti gajenja zimskog kupusa i pracenje dinamike rasta u zavisnosti od roka sadnje i sorte u agroekologkim uslovima Zetske ravnice, vrsena su u toku 1996. i 1997. godine.
Ogled je postavljen kao dvofaktorijalni, pri cemu su ispitivani faktori bili rok sadnje i sorta, a po blok-sistemu sa slucajnim rasporedom podijeljenih parcela (split-plot metod) u 5 ponavljanja.
U ispitivanje su bila ukljucena 3 hibrida holandskog porijekla, selekcionerske kuce Bejo Zaden: bartolo F[, Saratoga F| i hidena F(.
Sjetva sjemena je obavljena u dobro pripremljen zemljiSni supstrat otvorenih leja u tri navrata: 6.VI , 20.VI i 4.VII 1996. i 1997. godine. Nakon sjetve svakih sedam dana vrSena je prihrana rasada i preventivno prskanje fungicidima. Kada je rasad dostigao 40 dana starosti rasaden je oa oglednu parcelu.
Rasadivanje je vr§eno u tri roka: 15.VII, 29.VT1 i 13.VIII u obje godine, a obavljeno je rucno na razmak 60 x 40 cm.
Nakon rasadivanja vrsene su sve redovne agrotehnicke mjere: prihrana, navodnjavanje, okopavanje i prcventivna zastita od bolesti i stetocina.
U toku rasta pracena je dinamika rasta biljaka tako Sto su u intervalima od 30 dana od sadnje do berbe (30, 60, 90, 120. i 150. dan) uzimani uzorci od po 6 biljaka svake sorte za analize.
Svakom analizom pracena je visina biljke u polju, broj listova rozete, masa listova rozete, visina i masa stabla, masa glavice.
Dobijeni rezultati su statisti£ki obradeni, analizom varjanse.
REZULTATII DISKUSIJA
Analizom podataka o dinamici priraStaja u rastu kupusa (Tab.!) uocili smo da u svim rokovima sadnje i kod svih ispitivanih sorti priraStaj prolazi u skokovima. U pocetku je primjetan intenzivan rast stabla i lisne mase, a nakon dostizanja odredene velicine lisne rozete njen rast se zaustavija, a intenziviraju se procesi obrazovanja glavice.
1. Dinamika visine biljke n polju
U naSim istrazivanjima dinamike visine biljaka u polju uoceno je da su biljke u sva tri roka sadnje uvecavale visinu do 120-og dana po sadnji i pri tome su biljke II roka imale najvecu visinu. Pri posljednjem kontrolnom mjerenju prosjecna visina biljaka bila je sljedeca: I rok - 39,86 cm, II rok - 42,72 cm i III rok - 36,72 cm. Iz prikazanih rezultata moze se dati zakljucak da ispitivani faktor (rok sadnje) ima znadajan uticaj na visinu biljaka u polju (tab. 1).
Prosjecne vrijednosti visine biljaka u polju po sortama bile su sljedece: bartolo - 40,64 cm, Saratoga - 39,25 cm i hidena - 39,42 cm. Razlika u visini biljaka pojedinh sorti nijc statistiCki znacajna, pa je nas zakljucak da faktor sorta nije bitno uticao na ovu osobinu.
Dobijeni rezultati o dinamici visine biljaka u polju su sli6ni sa rczultatima koje su dobili Popovic i Bijelic, (1989). Rezultati koje su prikazali Cerne et al. (1992) prikazuju vecu visinu biljaka u polju od one iz nasih istrazivanja.
2. Dinamika visine vanjskog dijela stabla
Vanjski dio stabla obuhvata dio od korijenovog vrata do glavice, a dio stabla unutar glavice naziva se unutraSnje stablo ili kocan.
Visina vanjskog dijela stabla je vazan parametar kod berbe kupusa. Kod mehanizovane berbe veca visina ovog dijela stabla omogucava laksu berbu uz manja oStecenja ubranih giavica. Prema duzini vanjsko stablo moze da bude nisko (< 15 cm), srednje visoko (16-20 cm) i visoko (> 20 cm).
U na§em ogledu biljke I i II roka sadnje imale su srednje visoko stablo (17,14 i 17,19 cm), dok su biljke sadene u IH roku imale nisko stablo (14,11 cm). Tokom cijele vegetacije biljke II roka imale su najvecu visinu stabla, a razlika u odnosu na biljke I i IH roka je bila statisticki znacajna (tab. 2).
Na osnovu prikazanih rezultata moze se reci da je posrnatrani parametar zavisan od ispitivanog faktora (rok sadnje).
Kod sve tri isphivane sorte kupusa nakon 120-og dana po sadnji visina stabla se smanjuje (tab. 2).
Ova pojava je rezultat krivljenja stabia pod tczinom glavice cija se masa intezivno povecava u posmatranom periodu. Najveca zabiljezena visina spoljasnjeg stabia je kod sorte bartolo (16,94 cm), najmanja kod sorte Saratoga (15,08 cm) (tab. 2).
Razlika u visini stabia pojcdinih sorti je pokazala statisticke znaCajnosti, sto znadi da je ova osobina zavisina od sorte.
Cervenski (1995) navodi da gusta sadnja, visoke temperature i niska vlaznost vazduha utic\i na izduzivanje stabia.
Dobijeni rezultati su slicni rezultatima koje su dobili Popovic i Bijelic (1989). Vece vrijednosti za posmatrani parametar prikazali su Ceme et al. (1992).
3. Dinamika mase stabia
Kod mladih biljaka stablo je zeljasto, a kasnije spoljaSnji dio odrvenjava.
Rezultati naSih istrazivanja pokazuju da se masa stabla u I i II roku sadnje uvecavala sve do kraja vegetacije, dok se u III roku, nakon 120-og dana po sadnji, smanjila, Najvecu masu vanjskog stabla imale su biljke gajene u I roku sadnje (239,69 g), a najmanju biljke iz III roka (153,14 g) (tab. 3).
Razlika u masi stabla medu biljkama sva tri ispitivana roka sadnje bila je statisticki znacajna pa se moze reci da je ova osobina zavisna od ispitivanog faktora.
Najveca masa stabla je zabiljezena kod sorte hidena (243,99 g), a najmanja kod sorte bartolo (185,61).
Razlike u masi stabla pojedinih sorti su bile sratisticki znacajne, £to znaci da faktor sorta ima uticaja na ovaj parametar.
4.Dinamika formiranja Iistova rozete
Vrijednosti za broj i masu Iistova rozete mogu se znacajno mijenjaci iz godine u godinu i na razli&tim zemljistima zavisno od nacina gajenja i vremenskih uslova (Edelstajn, 1962). Broj Iistova rozete se povecava do momenta kada p°Cinjc formiranje glavice kupusa, a od tog momenta pa sve do kraja vegetacije njihov broj se smanjuje.
Najveci broj formiranih Iistova rozete zabiljezen je u I roku sadnje i bio je 26,36 (tab. 4). Najmanji broj Iistova rozete uocen je 150-og dana, kod biljaka I roka bio je najmanji (10,33), kod biljaka III roka sadnje najveci (12,22) (tab. 4).
Ispitivani faktor (rok sadnje) znacajno je uticao na posmatrani parametar.
U toku vegetacije najveci broj Iistova rozete formirale su biljke sorte bartolo, a najmanji sorte hidena. Pri posljednjem mjerenju, 150-og dana po sadnji, odnos broja Iistova rozete se promjenio, pa je kod sorte Saratoga uocen najveci broj Iistova rozete (12,05), a kod sorte Bartolo najmanji (14,42),
Razlike u broju Iistova rozete medu pojedinim sortama su bile statisticki znacajne pa se moze reci da posmatrani parametar zavisi od ispitivanog faktora (sorta).
Nasi rezultati pokazuju da je najveci broj Iistova rozete bio 90-og dana po sadnji u sva tri ispjtivana roka sadnje i kod sve tri ispitivane sorte. Izmedu 30-og i 60-og dana po sadnji broj Iistova rozete se udvostracio, Sto je u saglasnosti sa rezultatima Apeland and Dragland (1975). Nakon 90-og dana od sadnje broj Iistova rozete se smanjuje, a to je uslovljeno pocetkom formiranja glavica kupusa (Edelstajn, 1962, Pavlek, 1978 i Lazic i sar. 1998).
Rezultati koje su prikazali Ceme et al. (1992) pokazuju da se unjihovim ogledima broj Iistova rozete kretao od 9 do 20 zavisno od sorte, pri cemu je najveca vrijednost (20) zabiljezena kod sorte hidena.
5. Dinamika mase listova rozete
Masa listova po jedinici povr§ine predstavlja specifican indeks koji pokazuje tok proizvoda asimilacije, tj. da li se oni upucuju za izgradnju novog asimilacionog aparata ili u organe za skladiStenje (Pavlek, 1978).
Tokom nasih istrazivanja uoceno jc da jc masa listova rozete uvecavana do momenta kada je zapocelo formoranje glavica, tj. izmedu 90-og i 120-og dana po sadnji. Nakon 120-og dana po sadnji zabiljezeno je smanjenje lisne mase kao posljedica prestanka formiranja novih listova i odumiranja ve6 formiranih.
Iz tab. 5 vidi se da su biljke sadene u 1 roku sadnje imale najvecu masu listova rozete (1083,00 g), a najmanja je bila kod biljaka iz 111 roka sadnje (693,61 g).
Biljke sorte Saratoga formirale su najvecu masu listova (1038,61 g), sorte hidena najmanju (730,44 g).
Dobijeni rezultati pokazuju da je masa listova rozete zavisna od oba ispitivana faktora (rok sadnje i sorta).
7. Prinos kupusa
Ukupan prinos koji sc dobija po jedinici povrsine zavisi od broja formiranib glavica i njihove mase.
Dvogodisnji prosjek (graf. 1) pokazuje da je u I roku sadnje osivaren najveci (60,21 t/ha), a u III roku najmanji prinos (37,66 t/ha).
Najprinosnija sorta je bila sorta bartolo (62,02 t/ha), a kod sorte Saratoga zabiljezeni su nesto nizi prosjeeni prinosi (44,59 t/ha). Sorta hidena jc imala znacajno manji prinos (37,66 t/ha).
Rezultali o visini prinosa u naSim istrazivanjima slicni su rezultatima vecine autora, a uz to potvrdili su i njihovu tvrdnju da je svaki agroekoloski rejon specifican i za uspjesnu proizvodnju zahtjeva precizan odabir sonimenta i rokova sadnje (Lesic i Borosic, 1983). To potvrduje slucaj sorte bartolo koja je u nasim ispitivanjima dala najbolje rezultate, dok je u rezultatima Gligorevic B. (1984) imala najmanji prinos. Sorta hidcna u nasim istrazivanjima pokazala je najlosije rezultate, a u rezultatima Lubina (198S) dala je najbolji prinos med'u ispitivanim sortama.
ZAKLJUCAK
Na osnovn dvogodisnjeg proucavanja zimskog kupusa u Zetskoj ravnici mogu se donijeti sljedeci zakljucci:
-Visina biljaka u polju je bila najvisa pri sadnji 29.VII. Rok sadnje kao posmatrani faktor ima znacajan uticaj na ispitivani parametar; drugi ispitivani faktor, sorta, nije imao znacajan uticaj na visinu biljke,
-najvecu visinu stabla imale su biljke sadene 15.VII, a utvrdeno je da vrijednosti posmatranog paramelra zavise od roka sadnje; visina spoljasnjeg dijela stabla najvise zavisi od sorte, jer je to sortna osobina; sorta hidena imala je znacajno vecu visinii stabla od biljaka ostalih sorti, Sto ukazuje da i faktor sorta ima uticaj a na posmatrani parametar;
-dinainika mase spolja§njeg dijela stabla pokazuje da je ova osobina zavisna od oba ispitivana faktora; najveca raasa stabla bila je kod biljaka sadenih 15.VII i biljaka sorte hidena,
-sve ispitivane sorte 120-og dana po sadnji imale su najveci bvoj listova rozete; ova osobina je zavisna od oba ispitivana faktora; biljke koje su sadene 13.VIII i sorte hidena imale su najveci broj listova,
-dinamika mase listova rozete pokazuje da je to osobina zavisna od roka sadnje i sorte; najvecu lisnu masu imale su biljke sadene 15.VII i sorte bartolo,
-dinarnika formiranja glavica pokazuje da u toku novembra biljke imaju najbolje uslove za uvecanje mase glavica; oba posmatrana faktora imaju znacajan uticaj na ispitivani parametar; najvecu masu glavica ostvarile su biljke sadene 15.VII i sorte bartolo,
-najveca prosjecua masa glavice dobijena je kod biljaka kupusa sadenih 15.V1I i kod sorte bartolo, a najmanja kod biljaka sadenih 13.VIII i sorte hidena,
-najveci prinos ostvarile su biljke sadene 15.VI1 i sorte bartolo, a znacajno manji biljke sadene 13.VIII i sorte hidena, prema tome uticaj roka sadnje i sorte na ispitivani parametar je znacajan.
-sorte bartolo i Saratoga ostvarile su vece prinose od sorte hidena.
U proizvodnoj praksi za agroekoloSke uslove Zetske ravnice sadnju zimskog kupusa trcba obaviti u ranijim rokovima, odnosno do kraja jula. Rczultati na5ih sortnih ispitivanja pokazuju da prednost treba dati sortama bartolo i Saratoga u odnosu na sortu hidena, pri cemu dalja istrazivanja treba usmjeriti ka ispitivanju i uvodenju u proizvodnju veceg broja sorti.
LITERATURA
Apeland. J. and Dragland, S.i 1975): Growth and development of four vaneles of white cabbage after transplating to the field. Forskning og forsok i landbruket, 26, p. 363-374.
Berentson, E. (1998): Vintcrkalsorten 1993-1994. Verdiproving av gronnsaker. Apelsvoll forskingssnter avd. Kise. 2350 Nes pa Hedmark.
Cerne, Mihaela, Cergan, Z., Zemeljic, A., Povse, Valentina, Sluga, T., SpanringJ., Zunkovic, J.(1992): Preizkusanje kultivarjcv poljscin in vrtnin v Slovenij v letu 1991. Prikazi i informacije 153, p. 137. Ljubljana.
Cervensld, J. (1995): Fenotipske i genotipske korelacije komponenti prinosa kupusa. Magistarski rad. Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Day, M., .). (1986): A comparasion of yild and quality factors in two winter white cabbage cultivars at five populations. Jou. Nath. Agric. Bot., 17. p. 231-244.
Edelstajn, V, I. (1962): Ovosevodstvo, Moskva. (Plasmodiophora brassicae Wor.) and other quantitive charactes in cabbage (Brassica oleracca L.), Hereditas, 110, 13-22.
Hemnan, K. (1969): Gemiise mid gemiisedauerwaren, Berlin.
Kling Von M., Wiebe, H. J.(1991): Cultivars planting date. Gemuese. Vol. 27 (8) p. 391-393.
Lazic, Branka, Buovka, M., Markovic, V., Ilin, Z. (1998): Povrtarstvo. Univerzitet u Novom Sadu. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.
Pavicevic, Lj. (1983): Zemljoradnja u bazenu Skadarskog jezera. Radovi sa simpozijuma: Skadarsko jezero. Crnogoska akademija nauka i umjetnosti. Titograd.
Popovic, M., Bijehc, V.(1989): Proucavanje ozimih ktipusa u bazenu Skadarskog jezera. Izvjestaj o radu. Poljoprivredni institut Titograd,
Pavlek, Paula (1978): Brassica oleracea - kupusnjace, Skripta. SveuCiliSte u Zagrebu, Fakultet poljoprivrednih znanosri - Zagreb i Sveuciliste u Splitu, Institut za jadranskc kulture i melioraciju krSa - Split.
Natasa Mirecki1
1 mr Na tasa Mirecki, Biotehnifiki institut, Podgorica
Copyright University of Montenegro, Biotechnical Faculty 2000
