LEFEVROVA MISAO U SAVREMENOJ URBANOJ SOCIOLOGIJI/Lefebvre's Thought in Contemporary Urban Sociology

Abstract

This paper presents the impact of Henri Lefebvre's thought in contemporary urban sociology. In the first chapter, the reader can find brief descriptions of two most relevant Lefebvre's concepts linked to his comprehension of space: production of space, the right to the city and a couple of firmly related concepts. The second chapter presents several examples of their recent interpretations by the authors from different theoretical backgrounds. Simultaneously, it evaluates the relevance of Lefebvre's theoretical assumptions in contemporary social context, as well as their theoretical and methodological relevance for further research and development of urban sociology. Conclusion emphasizes that Lefebvre's ideas have a deep and long term influence in urban sociology. [PUBLICATION ABSTRACT]

Headnote

ABSTRACT This paper presents the impact of Henri Lefebvre's thought in contemporary urban sociology. In the first chapter, the reader can find brief descriptions of two most relevant Lefebvre's concepts linked to his comprehension of space: production of space, the right to the city and a couple of firmly related concepts. The second chapter presents several examples of their recent interpretations by the authors from different theoretical backgrounds. Simultaneously, it evaluates the relevance of Lefebvre's theoretical assumptions in contemporary social context, as well as their theoretical and methodological relevance for further research and development of urban sociology. Conclusion emphasizes that Lefebvre's ideas have a deep and long term influence in urban sociology.

KEY WORDS Henri Lefebvre, urban sociology, social production of space, right to the city

APSTRAKT U radu se predstavlja uticaj ideja i koncepata Anrija Lefevra (Henri Lefebvre, 1901-1991) u savremenoj urbanoj sociologiji. U prvom poglavlju se nalaze sazeti opisi Lefevrove teorije proizvodnje prostora, prava na grad i drugih relevantnih koncepata. Drugo poglavlje predstavlja primere njihovih skorijih interpretacija od strane autora razlièitih teorijskih usmerenja. Preko primera se istovremeno procenjuje relevantnost Lefevrove misli u savremenom drustvenom kontekstu, kao i metodoloski potencijal i primenljivost posmatranih koncepta za buduæ a istrazivanja i razvoj urbane sociologije. U zakljuèku se istièe Lefevrov dugoroèan i dubok uticaj na urbanu sociologiju.

KLJUÈNE REÈI Anri Lefevr, urbana sociologija, proizvodnja prostora, pravo na grad

Lefevrovo promisljanje grada i urbanog

Rad francuskog filozofa i sociologa Anrija Lefevra velikim delom cine teme koje se ticu osnova urbane sociologije. Bio je jedan od najistaknutijih autora neomarksisticke orijentacije koji su, uz neoveberijanske autore, krajem 60ih i tokom 70ih godina XX veka doprineli razvoju urbane sociologije politizacijom urbanog pitanja i preispitivanjem njenih teorijskih osnova (Vujovic i Petrovic, 2009: 35). Za urbanu sociologiju, najvaznija su njegova dela Pravo na grad (1968), Svakodnevni zivot u modernom svetu (1968), Od ruralnog ka urbanom (1970), Urbana revolucija (1970), Prostor i politika (1972), Marksisticka misao i grad (1972) i Proizvodnja prostora (1974). Osnovni cilj ovog rada je da prikaze kako se Lefevrovi koncepti i ideje interpretiraju u savremenoj urbanoj sociologiji: s obzirom na razlicita teorijska usmerenja autora i izmenjene drustvene okolnosti. U prvom delu rada vrlo sazeto su prikazane najvaznije Lefevrove ideje, a u drugom delu primeri koji ilustruju pravce njihovih kretanja kroz savremenu sociologiju grada. Simultano sa prikazima, u tekstu se analizira njihov potencijal za razvoj urbane sociologije, odnosno objasnjavanje savremenih i buducih tokova urbanizacije.

Za razliku od ekoloskog pristupa Cikaske skole, Lefevr u urbanu sociologiju unosi posmatranje grada u duzoj vremenskoj perspektivi. Njegov dijalekticki pristup omogucuje pracenje promena glavnih karakteristika grada u skladu sa promenama odgovarajuceg drustveno-istorijskog konteksta, kao i uvid u dinamiku procesa urbanizacije. U Urbanoj revoluciji Lefevr ukazuje na procesualnost i istorijski (dis)kontinuitet urbanizacije od politickog i trgovackog grada ka industrijskim gradovima2. Po Lefevru, urbanizacija tece linearano, od nulte tacke ka stadijumu potpune urbanizacije, ali se sam proces odlikuje faznim prelazima koji cine razliciti modeli proizvodnje prostora. Prelazi nastaju usled promena u drustvenoj strukturi, odnosa moci meðu drustvenim grupama, usled izmena saznajnih, kulturnih i politicko-ideoloskih paradigmi. Lefevr smatra da gradski prostor nastaje kao izraz odnosa u drustvenoj proizvodnji i predstavlja materijalni i simbolicki odraz datog drustva.

U svom promisljanju urbanizacije, Lefevr istice da je "kriticna faza" postanka industrijske (kapitalisticke) urbanizacije kljucno izmenila prirodu grada i transformisala ga u novi, daleko kompleksniji entitet: urbano. Gradovi starog i srednjeg veka (politicki i trgovacki) su po Lefevru, predstavljali delo, izraz rada (oeuvre) stanovnika i pocivali na upotrebnoj vrednosti mesta drustvenog zivota: mesta susreta, trgovine i meðuljudskog opstenja (agora, crkva i trg). Industrijska urbanizacija se prema pretkapitalistickim gradovima postavila kao negacija upotrebne vrednosti bez koje, prema Lefevru, nema ostvarenja pravog urbanog drustva i koja dijalekticki nosi potencijal njegovog ostvarenja. Olicena u procesu zgusnjavanja - rasprskavanja (implozije - eksplozije) idustrijska urbanizacija pokrece prostornu ekspanziju pretkapitalistickih gradova i stvara nove konurbacije blizu resursa industrijske proizvodnje. Preovladavanje industrijskog kapitala u ekonomiji ucinilo je da ekonomsko planiranje inkorporira u sebe i planiranje proizvodnje prostora, te je nacin proizvodnje materijalnih prostornih formi postao industrijski, a novonastali prostori grada industrijski proizvod. Od proizvodnje stvari u prostoru doslo je do pojave sveobuhvatne proizvodnje prostora.

Za Lefevra, urbani prostor industrijskog grada je proizvod ekonomskih, politickih i ideoloskih sila (Zeieleniec, 2007: 61). Industrijski grad postaje predmet proizvodnje viska vrednosti, a sva njegova infrastruktura sastavni deo procesa reprodukcije kapitala. Pretvoren u robu, komodifikovani prostor podreðuje se dominaciji razmenske vrednosti, dok upotrebna vrednost grada prelazi u drugi plan. "Prostor, nekada sveto i gotovo neotuðivo patrimonijalno i kolektivno dobro, postao je roba kao i bilo sta drugo." (Lefebvre, 2009: 214). Ekonomski prostor, po Lefevru, simultano egzistira sa politickim prostorom, proizvodom nadzora i kontrole drzave. Proizvodi se apstraktan prostor "...koji je odraz sveta biznisa, na nacionalnom i internacionalnom nivou, kao i moci novca i drzavne politike." (Lefebvre: 2009: 187). Prostor "nije proizveden samo od strane snaga i odnosa proizvodnje i svojine; on je takoðe i politicki proizvod, proizvod administrativne i represivne kontrole, proizvod odnosa dominacije i strategija odreðenih u drzavnom vrhu." (Lefebvre, 2009: 189).

Urbani prostor industrijskog grada je proizvod funkcionalizma moderne arhitekture i urbanizma, praksi koje su manje ili vise svesno ugraðivale ideoloske pretpostavke kapitalistickog drustva u prostor. Njeni su ishodi procesi homogenizacije, fragmentacije i hijerarhizacije prostora (Lefebvre, 2009: 212). Proces homogenizacije podrazumeva kvantitativni rast ujednacenih, komodifikovanih prostora na globalnom nivou, tj. proizvodnju istih/slicnih gradova koja dramaticno odudara od "kreativne "prve prirode" koja svojom lepotom i raznovrsnoscu oduzima dah u istorijskim gradovima (Lefebvre, 2009: 13)". Pojam homogenizacije prostora ne odnosi se samo na graðevine i urbanisticka resenja, vec i na celokupni drustveni zivot u njima, posebno u rezidencijalnim zonama grada koje naseljavaju pripadnici istih drustvenih slojeva. Takvi prostori nastaju posredovanjem birokratskih ideala koherentnosti, funkcionalizma i organizacije (Lefebvre, 1991: 317).

Proces fragmentacije, ogleda se u razlomljenosti i podvojenosti prostora koji su predviðeni za rad, stanovanje, dokolicu, saobracaj, proizvodnju i potrosnju (Lefebvre: 2009: 189). Podvojeni prostori, odreðeni ulogom i namenom, meðusobno se razlikuju i po vaznosti. Fragmentirani prostori razvrstavaju se po hijerarhijskoj lestvici, vec prema drustvenim grupama koje ih nastanjuju ili funkcijama koje u sirem urbanom prostoru vrse. Hijerarhizacija se uspostavlja izmeðu razlicitih tacki prostora: centara moci, bogatstva, dokolice i informacija, materijalne i duhovne razmene, sa jedne strane, i periferija, sa razlicitim unutrasnjim nivoima hijerarhizacije, u zavisnosti od udaljenosti od primarnog ili sekundarnog centra, pa sve do teritorija napustenih "i od bogova i od ljudi" (Lefebvre, 2009: 215).3

Opisujuci urbanizaciju odreðenu tehnokratskim i ekonomskim imperativima, Lefevr ukazuje da je (urbani) prostor drustveni proizvod, ishod opstih uslova (re)produkcije jednog drustva, te da urbano podrazumeva projekciju drustvenih odnosa na tle. Od onih najapstraktnijih koji proisticu iz uslova akumulacije kapitala i trzista, do onih na nivou svakodnevnog zivota i stanovanja. Prva kategorija drustvenih odnosa predstavlja globalni nivo, a druga privatni. Projekcije u prostoru u kojima se suceljavaju razlicite strategije drustvenih grupa i ciljevi i sredstva urbanih planera i arhitekata predstavljaju posredni, mesoviti nivo. Lefevrovo shvatanje urbanih nivoa moze se pozicionirati kao most koji spaja apstraktne postavke koncepta proizvodnje prostora i empirijskog nivoa stvarnosti. Urbani prostor u njegovoj teoriji predstavlja sjedinjavanje dve sfere realnosti u kojima se ostvaruje reprodukcija drustvenih odnosa: svakodnevnu, zivljenu stvarnost i urbanu stvarnost (Lefebvre, 1991: 38), i to na nacin u kojem urbana stvarnost postaje okvir (do)zivljene stvarnosti preko mreza i puteva kojim su povezani prostori u kojima se sprovode odvojene prakse rada, privatnog zivota i dokolice (Lefebvre, 1991: 38). Prostor je tako simultano krajnji rezultat, kao i sam kontekst proizvodnje. Ovaj dvostruki aspekt Lefevr predstavlja Marksovim (i Hegelovim) poimanjem konkretne apstrakcije. Kao i Marksova kategorija razmenske vrednosti, koja je simultano materija, eksternalizovana realizacija ljudskog rada i kondenzacija drustvenih odnosa proizvodnje, prostor kao konkretizovana apstrakcija simultano je medijum drustvenog delanja i proizvod tog delanja (Gottdiener, 1994: 128-129).

Za preciznije definisanje prozimanja materijalnog i apstraktnog prostora Lefevr je koristio pojmove prostorne prakse, reprezentacije prostora i prostorne reprezentacije. Prostorna praksa je pojam koji povezuje specifican drustveni prostor i njemu referentne drustvene delatnosti. Ona se odnosi na fizicke i materijalne tokove (individua, grupa, robe), cirkulacije, transfere i interakcije u prostoru, strukturisane na nacin koji odrzava postojeci model reprodukcije drustvenog zivota (Zieleniec, 2007: 72-73). Reprezentacija prostora je konceptualizacija prostora od strane naucnika, planera, urbanista, socijalnih/drustvenih inzenjera i tehnokrata4: ona predstavlja materijalizovane apstraktne konstrukcije, osmisljene prostore i planove. Reprezentacija prostora predstavlja dominantnu kategoriju prostora u odreðenom drustvu, to jest modelu proizvodnje (Lefebvre, 1991: 38-9). Poslednji element trijade, prostorna reprezentacija predstavlja, posredstvom pripisanih simbola i slika, (do)zivljen prostor stanovnika i korisnika. Prostorna reprezentacija proizilazi iz dominantnih obrazaca prostornih praksi i reprezentacije prostora, koje stanovnici pasivno prihvataju. Prostorna praksa, reprezentacija prostora i prostorna reprezentacija se tako javljaju kao meðuzavisne, simultane varijable/dimenzije koje èine totalitet drustvenog prostora (Lefebvre, 1991: 39).

Lefevrova misao o urbanom ukljuèuje i utopijske elemente. Pravo urbano drustvo, smatra Lefevr, moralo bi iskljuèiti drzavnu dominaciju i kapitalistièku eksploataciju i biti postavljeno na socijalistièkim principima koji bi obezbedili ravnopravnije uèesæ e drustvenih grupa u proizvodnji prostora. Alternativna proizvodnja socijalistièkog prostora "podrazumeva prelaz od dominacije ka prilagoðavanju i primat upotrebne nad prometnom vrednosti." (Lefebvre 2009: 192). Takva proizvodnja morala bi obezbediti prisvajanje prostora i imati upotrebnu vrednost dostupnu svim korisnicima (radnicima), a urbani prostor morao bi biti mesto susreta, igre i raznovrsnog kulturnog i drustvenog zivota (Vujoviæ i Petroviæ, 2005: 39). Demokratskom planiranju morala bi prethoditi ekonomska i politièka decentralizacija i formiranje jedinstvene misli i urbane strategije koja bi se urbanim bavila u totalitetu, uvazavajuæ i sve nivoe na kojem se ono uspostavlja: stanovanje, grad i drustvo (Vujoviæ, 1982: 164).

Pravo na grad se moze shvatiti kao poziv na stvaranje drustvenog oslonca jedne takve akcije, na formiranje politièkih snaga koje bi sprovodile novu urbanu strategiju. Glavni cilj Lefevrove knjige Le droit a la ville bio je politizacija urbanog pitanja, tj. zalaganje da problemi grada i urbane stvarnosti naðu mesto u svesti ljudi i politièkim programima (Vujoviæ, 1982: 103). Pravo na grad je konkretan zahtev za drustvenim, ekonomskim i politièkim dobrima: stanovanju, kulturi i radu koji æ e razvijati kreativnost radnika i kvalitet njegovog zivota, umesto postojeæ e rutine i dosade koja proizilazi iz svakodnevice urbanog zivota. Takve promene bi trebalo postiæ i sprovoðenjem urbane strategije koja bi bila jedinstvo politièke akcije, saznanja, umetnosti, filozofije i tehnike (Vujoviæ, 1982: 129).

Lefevrov koncept prava na grad ne vuèe utemeljenje iz shvatanja prava u graðanskoj liberalnoj misli, veæ odgovara njegovim marksistièkim i sirim filozofskim shvatanjima, i u sebi sadrzi utopijske elemente. Treba napomenuti da su Lefevra smatrali "romantiènim revolucionarom" i, sto je vaznije, da on pripada "antropoloskom marksizmu" koji je blizak marksizmu koji je promovisala grupa jugoslovenskih filozofa i sociologa oko èasopisa "Praksis". Ta se orijentacija ogleda u ideji prava na grad kao "neomarksistièkom aksiomu koji pretpostavlja da ovo pravo korisnici grada mogu ostvariti samo u radikalno promenjenim proizvodnim i vlasnièkim odnosima, jer ono podrazumeva ovladavanje nad upotrebnom vrednosæ u prostora (od koje su korisnici otuðeni zbog dominacije prometne vrednosti i strategije profita)." (Petroviæ, 2009: 23). Ostvarenje prava na grad je, dakle, èist izraz urbanog drustva koje je Lefevr prizeljkivao, urbanog koje bi bilo centar igre, saznanja, stvaranja i mesto susreta, a ne centar donosenja odluka, komande, moæ i i nasilja. U takvom urbanom drustvu bili bi obnovljeni centralnost i bogatstvo meðuljudskog opstenja.

Istorijski tokovi su, meðutim, isli drugacijim putanjama, a savremeno urbano drustvo nije ni nalik Lefevrovim zeljama. Uprkos ili zahvaljujuci tome, Lefevrove ideje i koncepti i dalje su veoma aktuelni. U narednom poglavlju izlazu se nacini na koje ih teoreticari razlicitih usmerenja interpretiraju i daje analiza njihove relevantnosti za proucavanje savremenih tokova urbanizacije.

Interpretacije, uticaj i relevantnost Lefevrove misli

Proizvodnja prostora

Lefevrova dela iz sedamdesetih godina proslog veka uglavnom su posmatrana kao vazna analiza fordistickog urbanizma i drzavne tehnokratije5 u posleratnoj Francuskoj i tek se u drugoj polovini osamdesetih godina XX veka, posredstvom Marka Gotdinera (Mark Gottdiener, 1985) i Edvarda Sodze (Eward W. Soja, 1989) skrece paznja na vaznost Lefevrove teorije prostora i njegove drustvene proizvodnje. Znatnije interesovanje za ovaj aspekt Lefevrovog rada pocinje tek nakon prevoda Proizvodnje prostora na engleski jezik 1991. i Prava na grad 1996. godine (Brenner, 2000: 363). Nakon tog perioda do danas, ideja drustvene proizvodnje prostora postaje sve uticajnija u brojnim disciplinama koje se bave proucavanjem grada. S obzirom na Lefevrov marksizam, pojam proizvodnje prostora se cesto javlja u preformulisanom ili redukovanom obliku, u zavisnosti od toga da li se koristi u okvirima diskursa globalizacije, regulacione teorije ili postmodernom pristupu.

Proizvodnja prostora je prouzrokovala nove teorijske debate o prostoru, o cemu svedoci jedan kratki prikaz Maksa Farara (Max Farrar). Iz prikaza se mogu iscitati koncepcije i interpretacije koje se razlikuju po sledecim kljucnim stavkama:

* definisanje deterministicke tezine drustvenog u shvatanju prostora;

* definisanje odnosa prostora kao strukture i stanovnika kao aktera;

* definisanje porekla drustvenosti prostora;

Farar navodi kako je Lefevrova primarna zasluga to sto je omogucio da "o teritoriji ne razmisljamo putem fizickih elemenata koji je konstituisu, vec kao proizvodom ljudskog rada i drustvenih znacenja/instrumenata" (Farrar, 2005: 107). U Fararovom tekstu nailazimo na kritiku originalnog Lefevrovog koncepta urbanog prostora kao sustinski drustvenog. Farar navodi Sejerov (A. Sayer) argument da je prostor samo delimicno konstituisan drustvenim i da se Lefevrovo razumevanje prostora priblizava deterministickom redukcionizmu, jer se prostor ne moze redukovati niti na prirodne/materijalne, niti na drustvene elemente (Farrar, 2005: 104-5). Shvatanje drustvenog kao konstituenta, a ne sustine urbanog prostora, pravi otklon od Lefevrovog koncepta u kojem je urbani prostor potpuno odvojen od prirode i prirodi suprotstavljen.

Polemika oko deterministicke tezine drustvenog u konceptualizaciji urbanog prostora je povezana i sa dilemom odnosa izmeðu njegove strukturisuce moci i delanja koje tu strukturu menja. Sejer kritikuje Lefevra zbog "nezgrapnih tvrdnji o prostoru" i prigovara da on reifikuje prostor pridajuci mu odreðenu moc nezavisnu od aktera koji u njemu obitavaju. Sa druge strane, Sildsova orijentacija jasno naginje strukturalizmu i dosta je bliska Lefevrovim shvatanjima kada objasnjava prostornost (spatiality) kao "fundamentalno upravljanje percepcijama i razumevanjima koje omogucava drustvenost svakodnevnih interakcija i stvaranje trajnih drustvenih formi i institucija... Kao fundamentalni sistem prostornih podela (npr. subjekatobjekat, ukljucenost-iskljucenost) i distinkcija (blizu-daleko, prisutno-odsutno, civilizovano-prirodno), prostornost omogucava deo neophodne drustvene koordinacije percepcija osnovnih hegemonih sistema ideologije i prakse." (ibidem). Definisanje odnosa prostora kao strukture i stanovnika kao aktera kod Edvarda Sodze je ublazeno u korist aktera, zbog naglaska na svrsishodnom ljudskom radu koji stvara urbani prostor: "prostornost je supstancijalizovan i prepoznatljiv drustveni proizvod, deo "sekundarne prirode" (koja nastaje svrsishodnim ljudskim radom i) koja inkorporira, dok u istu ruku i socijalizuje i transformise fizicki i psiholoski prostor." (Farrar, 2005: 105).

U navedenim stanovistima implicitno se definise i izvor drustvenosti prostora. Mozemo primetiti razliku u kriterijumima koje koriste Lefevr, Sodza i Farar kako bi obezbedili prostoru drustveni epitet. Sodza ne ukljucuje proizvodne odnose u svoju definiciju, vec primenjuje staro shvatanje kulture kao covekove sekundarne prirode, dok Farar koristi pojam "proizvod ljudskog rada", sto je pojam bez konkretnog drustveno-istorijskog konteksta, te oba shvatanja prave znacajna odstupanja od originalnog koncepta. Po Lefevru, osnov drustvene proizvodnje prostora su dati proizvodni odnosi u drustvu, koje on ne shvata ekonomisticki, vec dosta sire, kao odnose drustvenih grupa koje svojim delanjem vrse reprodukciju datog drustva, sto u (neo)kapitalizmu podrazumeva i reprodukciju citavog prostora (Vujovic, 1982: 101).

Vazna prednost originalnog koncepta je to sto omogucuje pracenje promena u nacinu i obliku proizvodnje prostora tokom vremena. Primer doslednijeg pozivanja na originalni Lefevorov koncept proizvodnje prostora vidi se u Harvijevoj (David Harvey) istorijsko-geografskoj materijalistickoj konceptualizaciji koja ukljucuje i regulacionu teoriju (Harvey, 1985; Harvi: 2005). Ne odstupajuci od Lefevrove koncepcije koja u osnov proizvodnje prostora ukljucuje proizvodne odnose, Harvi razvija periodizaciju kapitalistickog razvoja na osnovu sukcesivnih istorijskih formi urbanizacije (Harvey, 1989: 17-49). Harvi posmatra urbani nivo6 kao kljucnu geografsku osnovu za proces akumuliranja kapitala, ali nastoji i da eksplicitno konceptualizuje ulogu nad-urbanih i pod-urbanih nivoa i procesa: regionalnu podelu rada, politicko-institucionalne konstelacije na nacionalnom nivou, nadnacionalne tokove akumulacije kapitala i uslove na svetskom trzistu - kao osnovne geografske preduslove za svaki istorijski prostorni set pod kapitalizmom (Brenner, 2000: 365).

Znacaj koji je Lefevrova teorija proizvodnje prostora ostvarila u razmatranju urbanog pitanja moze se pratiti u radu Nila Brenera7 (Neil Brenner). Brener prati raspravu o urbanom pitanju, od Kastelsovog i Sandersovog pozicioniranja specifikuma urbanog na osnovu funkcije, ka postepenom repozicioniranju urbanog pitanja na pitanje nivoa u radovima Smita (Smith, 1984), Harvija (Harvey, 1985), Mejsija (Massey, 1985), Sodze (Soja, 1989) i drugih koji sire raspravu o urbanom pitanju ka visestrukim nadurbanim nivoima, bilo uz referencu ka promenama u prostornoj podeli rada ili obrascima nejednakog ekonomskog razvoja na globalnom nivou (Brenner, 2000: 365). Pored konteksta globalizacije, kao uzrok ove sukcesije u tumacenju urbanog pitanja Brener navodi uticaj Lefevrovih shvatanja proizvodnje prostora (odnos drzave, kapitala i prostora) i analizu politike nivoa (scale/echelon: pod-urbani, urbani, nacionalni, nadnacionalni, svetski).

Navedeni Harvijev pristup dobro ilustruje Brenerove ukaze o uticaju Lefevrove koncepcije kapitalisticke urbanizacije u kasnijem razvoju urbane sociologije, urbanizacije shvacene kao intenzivne, kontradiktorne integracije, polarizacije i rediferencijacije drustvenih prostora. Globalizacija je nakon razgradnje fordisticko-kejnzijanskog modela proizvodnje prostora uticala na diferencijaciju hijerarhije prostora na razlicitim razmerama: nadnacionalnom i podnacionalnom, a urbanizacija je svojim tokovima potvrdila procese koje je Lefevr opisivao: eksploziju-imploziju urbanog prostora, fragmentaciju i reteritorijalizaciju, ali ne samo na urbanom, vec i na globalnom nivou (Brenner, 2000: 363-4).

U "funkcionalistickom pristupu" urbanom pitanju, nadnacionalni/svetski nivo javlja se kao eksterni parametar, ali je on savremenim tokovima urbanizacije postao strukturisuci element urbanog8. Kastelsov (Manuel Castells) koncept informatickog i dualnog grada (Kastels, 2005: 191) i koncept umrezenih globalnih gradova (Sasen, 2005: 196) Saskije Sasen (Saskia Sassen), otkrivaju u kojoj formi se ostvaruje strukturalni uticaj globalne ekonomije i novih tehnologija na proizvodnju urbanog prostora i potvrðuju Lefevrovo pozicioniranje urbanog nivoa kao posrednika izmeðu poretka bliskog i dalekog reda, tj. posrednika izmeðu globalnog drustvenog poretka i svakodnevnog zivota.

Lefevrovo shvatanje urbanizacije kao procesa kojeg karakterisu fazni prelazi odreðeni promenom uslova drustvene reprodukcije mogu se iscitati i u Sodzinom (Soja, 2005) odbacivanju prezastupljenog pojma post-industrijske urbanizacije, isticanju znacaja nove industrije u proizvodnji prostora, restrukturisanju grada kasne moderne u postmoderni metropolis i upotrebi novih pojmovnih aparata i okvira analize koji objasnjavaju posebnosti postmodernog grada kao ishoda jedne zasebne faze urbanizacije (Vujovic i Petrovic, 2005: 55).

Sodza istice da u fazi postmoderne urbanizacije hijerarhizacija, segregacija i homogenizacija urbanog prostora cine inverziju modernih obelezja urbanih centara, predgraða i unutrasnjosti, te da posredstvom getoa i slamova postmoderni metropolisi poprimaju obelezja gradova Treceg sveta. Njegovo isticanje da su prostorno-kulturne heterogenosti metropolisa na zajednickom prostoru odrzive samo kroz primenu tehnologije nasilja i socijalnu kontrolu (Vujovic i Petrovic, 2005: 59) podseca da Lefevrovo isticanje uloge Drzave u proizvodnji urbanog prostora pronalazi svoje mesto i u savremenim razmatranjima urbanizacije.

Sodzin postmoderni pristup naglasava kulturnu dimenziju i mikro analizu urbanog koja u globalizacijskom diskursu zbog nivoa opstosti analize ne moze naci mesto. U narednom odeljku se detaljnije iznose pristupi koji se bave ovom tematikom i prikazuje na koji nacin se u njima interpretiraju i koriste ideje fragmentacije i homogenizacije prostora, kao i prostorne prakse, reprezentacije prostora i prostorne reprezentacije.

Lefevrova trijada i prostorne podele

Analiza urbanog na mirkro nivou otkriva metodoloski i analitcki potencijal trijade prostorne prakse, reprezentacije prostora i prostorne reprezentacije. Habard i Sandersova (Hubbard i Sanders, 2003) u studiji slucaja prostitucije u kvartu Bolsal Hit u Birmingemu analiziraju tokove podvajanja i stvaranja fragmentacijskih barijera u datom prostoru. Autori ukazuju kako se prostor javlja kao medijum koji povlaci stvarne razlike izmeðu moralno prihvatljivog/osuðivanog i normalnog/devijantnog, odnosno da cini materijalnu, otelovljenu predstavu apstraktnih moralnih kodova (Hubbard i Sanders; 2003: 79). Studija upucuje na mogucnost upotrebe koncepta trijade u empirijskoj identifikaciji dimenzija u kojima se proizvodi drustveni karakter odreðenog prostora: kroz preklapajuce odnose izmeðu prostorne prakse (prostitucija), arhitektonskog okvira (kvart, park i izlog) i pripisanih znacenja, odnosno prostorne reprezentacije (medijske poruke). Proizvodnja prostora u kvartu Bolsal Hit odvija se posredstvom formalne regulacije (sankcionisanje, premestanje, represija) i napadnog medijskog oslikavanja (stigmatizovanje, moralisticki diskurs), te autori predstavljaju aktere iz Bolsal Hita kroz analogiju sa Lefevrovim opisom tela koje "biva potcinjeno apstraktnom prostoru koji ga izoluje i fragmentira, zatvara u okviru specijalizovanih lokacija i time ga, naposletku transformise u robu, kao i mnoge druge elemente grada" (Hubbard i Sanders, 2003: 82).

Navedeni pristup u prvi plan postavlja kvalitativno razlicite vrste aktivnosti koje proizvode urbani prostor, a aspekt nematerijalnih cinioca proizvodnje urbanog prostora istice se najvise u postmodernim teoretisanjima grada. Autori edicije Nepoznati grad9 naglasavaju da se urbano okruzenje ne formira samo delatnoscu arhitekata i urbanista koji u prostor postavljaju materijalne stvari, vec i putem reci i slika. Proizvodnja prostora odvija se i u prostoru nevidljivim sferama: medijima, filmu, knjizevnosti, muzici (Borden et al. 1.18), pa i naucnom diskursu.

Diskurs o prostornoj reprezentaciji neposredno vodi poreklo iz Lefevrovog koncepta prostorne trijade. Voðeni ovim konceptom, Mark Gotdiner i Aleksandros Lagopoulos (Alexandros Lagopoulos) koriste pojam urbana semiotika kako bi oznacili disciplinu koja se bavi analizom simbola i znacenja koji izviru iz urbanog prostora (Stahl, 2010: 919). Citanje urbane semiotike moze biti vrlo sirokog opsega: od samog dozivljaja arhitektonskog okruzenja, preko turistickih prospekata, komercijalnih i politickih poruka na bilbordima, masovnih medija i grafita na fasadama, do ritmova i zvukova urbanog zivota (vidi urban semiotics i rythmanalysis u: Stahl, 2010: 921).

Urbana semiotika nastaje i kao proizvod strategija brendiranja i glokalizacije gradova. Kao mesto potrosnje, i sam postfordisticki grad se vrlo cesto predstavlja kao komercijalni proizvod (city as a brand) (Stahl, 2010: 921). Sodza istice i znacaj ekonomije simbola, tj. cinjenicu da se postfordisticki grad dobrim delom zasniva na industriji proizvoda koji se prodaju na osnovu znacenja. Ta znacenja, slike i poruke, prekrivanjem javnih prostora grada stvaraju formu reprezentacije koja podseca na Deborovu (Guy Debord) viziju potrosackog otuðenja, slikovnu i virtuelnu realnost Drustva spektakla (Debor, 1967). Lefevrovo ukazivanje na covekovo otuðenje od urbanog prostora i u urbanom prostoru sadrzano je i u konceptu "trecih prostora" (third spaces), kojim Sodza objasnjava mesta i arhitektonske forme koji su delom realni i delom imaginarni (detaljnije u: Soja, 1996).

Sumirajuci dosadasnja razmatranja mozemo zakljuciti da postfordisticka urbanizacija i postmoderni metropolis nastaju strukturacijskim delovanjem opstih principa proizvodnje prostora koje je definisao Anri Lefevr. Intenziviranjem procesa globalizacije, urbani nivo biva strukturisan uticajima poreklom iz nadurbanog i podurbanog nivoa (Brener), stvaraju se potom nove forme fragmentacije i homogenizacije urbanog nivoa (Sodza), koje se prelamaju i na podurbani nivo (Habard i Sandersova). Rasclanjivanjem na elemente trijade, moguce je detaljnije analizirati poreklo strukturisucih sila proizvodnje prostora i njihove efekte na svakom od navedenih nivoa.

U narednom odeljku se kroz predstavljanje aktuelnosti Lefevrove ideje prava na grad analizira domet delanja koje nastoji promeniti date strukturne tendencije. Konstatuje se da pocetkom XXI veka ideja prava na grad postaje veoma popularna i vazna, te da se javlja u raznovrsnim oblicima koji se krecu od formalizacije i institucionalizacije, do neformalnih akcija direktnog prisvajanja upotrebne vrednosti grada.

Pravo na grad

Uzimajuci u obzir opisane tokove postfordisticke urbanizacije, mozemo zakljuciti da su segregacija i atomizovanost pojedinaca i podvojenost drustvenih grupa dobile nove i kompleksnije dimenzije od vremena kada je Lefevr formulisao pravo na grad. Takvi uslovi su, narocito nakon 90-ih godina XX veka, stvorili potrebu za ponovnim interpretacijama prava na grad, meðu kojima se po specificnosti izdvaja vezivanje prava na grad i liberlano demokratskog koncepta graðanina. U uslovima deregulacije urbane politike i sprege lokalnog javnog i privatnog sektora u njenom sprovoðenju, pravo na grad preformulisano u liberalnu pravnu formu pruza urbanom graðanstvu konkretan oslonac u zahtevu za ucesce u donosenju odluka. Pravo na grad ulazi u proces formalizacije, cime se nastoji spreciti ili otezati umanjenje demokratskog potencijala lokalne vlasti, lokalizovati globalna politika i transnacionalne mreze gradova, a lokaliteti transnacionalizovati i uciniti dostupnijim sirem krugu korisnika (Petrovic, 2009: 218).

Na pocetku XXI veka se, dakle, ostvaruje Lefevrova zelja za politickim i drustvenim angazmanom po pitanju prava na grad. Pocevsi od konferencija Forum of the Americas (2004) i World Urban Forum (2006) i drugih konferencija Parizu (2005) i Barseloni (2006) razraðen je tekst Svetske povelje o pravu na grad, cime je pravo na grad formalizovano i uvedeno u proces institucionalizacije kao meðunarodno priznato pravo coveka (Mitchell i Villanueva, 2010: 669). Pored toga, ideja prava na grad je vrlo ziva u urbanoj sociologiji. Dejvid Harvi (Harvey, 2012), Edvard Sodza (Soja, 2010), Don Micel (Mitchell, 2003) i mnogi drugi urbani sociolozi u svojim radovima koriste koncept prava na grad i angazovano afirmisu "prostornu pravednost" (spatial juistice).

Liberalni pojam graðanina predviða ukljucivanje graðanina samo na nacionalnom i lokalnom nivou upravljanja, sto znanto suzava Lefevrovo shvatanje prava na grad (Petrovic, 2009: 218). Iako se institucionalizacijom prava na grad dobija osnov za konkretno delanje urbanog graðanstva, mnogi autori isticu da se suzavanjem na "graðanski model" iz originalnog koncepta gubi kritika urbanog sveta u kojem prometna vrednost dominira na upotrebnom vrednosti, a pravo na grad svodi na pravo na pristup gradu koji je vec oblikovan od strane drzavnog planiranja i spekulativnih aktivnosti nad vlasnistvom (Harvi u: Mitchell i Villanueva, 2010: 669). Merifild (Andy Merriefield) naglasava smisao Lefevrovog insistiranja na pravu na grad kao sasvim konkretnom zahtevu za ponovnim prisvajanjem grada koje bi podrazumevalo potpuno novi urbani zivot, a ne turisticku konzumaciju, povratak u dzentrifikovane prostore i uzivanje u danu provedenom u gradu koji je prethodno ucinjen nedostupnim (Merriefield, 2006: 71).

Trazeci primere aktivnosti koje su nesto blize originalnom Lefevrovom konceptu ne moramo ici daleko: udruzenje graðana Drustveni centar iz Novog Sada eksplicitno se poziva na pravo na grad u svom sukobu sa lokalnim i republickim nivoima vlasti nakon skvotiranja napustenog vojnog objekta "Dr Arcibald Rajs" u Novom Sadu10. U Beogradu je po tom pitanju zanimljiv primer "okupacije" prostora "INEX filma" i zapustene zgrade BIGZ-a11. Pored toga, aktivnosti i prostorne prakse, koje afirmisu umetnost, igru, kreativnost i bunt (grafiti umetnost, performansi, subkulture) i/ili krse fragmentacijske barijere urbanog prostora i negiraju arhitektonsku preskripciju ponasanja (ulicni skejtbording, parkur, susreti, protesti): najblize su Lefevrovom originalnom konceptu prava na grad. Te aktivnosti idu mnogo dublje i sire od kontkesta u kojem urbano graðanstvo definise pravo na grad: preko civilnih, politickih i socijalnih prava (koje neko drugi treba da obezbedi i garantuje). One su originalnom shvatanju blize upravo zbog svoje nesputanosti i neposrednosti u prisvajanju urbanog prostora.

U ovom kontekstu Borden i saradnici podsecaju na relativno zanemarenu dimenziju prava na grad: afirmaciju stava da su ljudi subjekti sposobni za delanje, da se ne mogu svesti na deprivilegovane kategorije kao sto su "stanovnici, korisnici, potrosaci". Isticu da je pravo na grad u tesnoj vezi sa proizvodnjom prostora, jer "nije pitanje u vec postojecem prostoru lokalizovati odreðenu funkciju ili potrebu, vec naprotiv, oprostoriti drustvenu aktivnost u celini sa proizvodnjom adekvatnog prostora." (Borden et al. 2002: 1.17). To otkriva jos jednu slicnost sa Lefevrovim shvatanjima: autori Nepoznatog grada ne odbacuju utopijsko promisljanje. Naprotiv, oni ga smatraju neophodnim, a grad posmatraju kao potencijalnu "masinu mogucnosti", mogucnosti "proizvodnje vremena-prostora" u najsirem mogucem vidu (ibidem).

Na kraju, napomenimo da Merifild ukazuje na jedan zanemareni aspekt u interpretacijama Lefevrove misli koje danas sprovode urbani sociolozi i druge discipline. Merifild iznosi zapazanje da je u anglofonom svetu Lefevr najpoznatiji meðu urbanistima, arhitektama i sociolozima, narocito putem Proizvodnje prostora, kao neomarksisticki urbani/ruralni sociolog, a da je u frankofonom svetu ta knjiga najmanje zapazena i da se Lefevr uglavnom percipira kao humanisticki marksista i teoreticar otuðenja. Naime, samo su dve njegove knjige koje se bave uzim temama marksizma prevedene na engleski (Merriefield, 2006: xxxiii). Merifild u savremenim interpretacijama primecuje istrajno zanemarivanje cinjenice da Lefevrova misao uvek referira ka humanistckim shvatanjima, da kontekstualno daje pregled problematike koja se postavlja prema coveku u haoticnim i kontradiktornim kretanjima kapitalisticke urbanizacije, da analizira prepreke koje se suprotstavljaju njegovom samoostvarenju i da, konacno, ukazuje na potrebu menjanja takve situacije (Merriefield, 2006: xxxiii).

Zakljucna razmatranja

"Velika opsesija devetnaestog veka bila je, kao sto znamo: istorija - teme razvoja i stagnacije, teme kriza i ciklicnog kruzenja, akumulacije proslosti... ... savremena epoha ce biti epoha prostora. Jer mi se nalazimo u dobu simultanosti, mi smo u dobu razmestanja, dobu blizine i daljine, susednosti i disperzije."

Misel Fuko (u: Elden i Crampton, 2007: 3).

Shvatanje prostora kao objektivnih i neutralnih okvira ljudske prakse nakon Lefevra postalo je neodrzivo i ta promena snazno usmerava pravce kretanja savremene urbane sociologije i prevazilazi njen domen. Broj publikacija koje se bave drustvenim karakterom prostora naglo raste u poslednjih par godina12. Termin "space" vremenom je postao neka vrsta magiènog termina koji gradi novi diskurs u urbanoj sociologiji (i povezanim disciplinama) jer njegovo kombinovanje sa ustaljenim terminima (kao da) stvara jedan nov kvalitet i svezinu predstave i objasnjenja, tako da se govori i o "prostornom obrtu" u sociologiji.

Lefevrovo promisljanje urbanog pitanja izvrsilo je dubok uticaj na razvoj urbane sociologije jer njegove ideje i koncepti prozimaju sve savremene teorijske pravce i velikim delom ostaju relevantni za izucavanje i u izmenjenim drustvenim okolnostima. Njegova shvatanja urbanog uzdrmala su klasicne predstave o gradu, preteci da taj pojam vezu zauvek za predindustrijsku proslost. Manje ili vise implicitno, prihvataju se Lefevrove ideje faznog razvoja urbanizacije, njene linearnosti i kretanja ka uspostavljanju urbanog drustva. Prepoznato je i njegovo nastojanje da razvije sveobuhvatni nacin analize koja je u stanju da prati promene tokova urbanizacije. Sodza preduzima takva nastojanja u svom razmatranju o diskursima postmetropolisa.

Lefevru pripada i zasluga koncipiranja sigurno najuticajnije ideje u urbanoj sociologiji: ideje proizvodnje prostora. Njena vrednost pociva na tome sto ima potencijal trajnijeg analitickog instrumenta: koncept drustvene proizvodnje prostora predstavlja siroku teorijsku formulu, primenljivu u proucavanju urbanizacije gotovo neovisno od vremenskog i prostornog konteksta. Kao sto smo videli, autori razlicitih teorijskih usmerenja koriste proizvodnju prostora u drugacijem drustvenom kontekstu, sa drugacijim teorijskim ciljevima, nekad i izmenjenim shvatanjem samih karakteristika proizvodnje, ali je kljucna promena da nakon Proizvodnje prostora svi uvazavaju drustveni karakter prostornosti, bez obzira na to koliku mu deterministicku ulogu pripisivali.

Izazovi teorijskog objasnjenja i definisanja savremene urbanizacije povlace sa sobom analizu nacina proizvodnje prostora kojim se ona uspostavlja. Iako su formulisani u kontekstu fordistickog kapitalizma, osnovni principi kapitalisticke proizvodnje prostora su dobro polaziste za analizu urbanog u kontekstu globalizacije (Brener) kao i postmodernistima kada ukazuju na ulogu simbolickih znacenja u proizvodnji prostora u postfordistickom gradu. Insistiranje na znacaju veze grada i globalnog drustvenog poretka ima bitne metodoloske konsekvence jer ukazuje na redukcionizam koji proizilazi iz organicistickog tumacenja grada ili uproscenog istorijskog evolucionizma. Lefevr je pokazao kako se kontinuitet grada zapravo samo iluzorno ocrtava, prekrivajuci istorijske razlike i specificnosti koje se mogu analizirati samo u korelaciji sa sirim/globalnim drustvenim kontekstom, sto ukazuje da i ta vrsta analize ima trajan znacaj u izucavanju urbanog. Teoreticari savremenog procesa globalizacije svakako imaju ovo u vidu kada, poput Brenera, naglasavaju znacaj analize nivoa pri izucavanju urbanog fenomena.

Savremeni tokovi globalizacije uticu na ponovnu aktuelnost Levefvorvog koncepta urbanih nivoa i shvatanje grada kao posrednika izmeðu poretka bliskog i dalekog reda. Urbani sociolozi poput Saskije Sasen, Brenera i Kastelsa nastoje da sto vise objasne procese u kojima se ostvaruje meðudejstvo globalnog drustvenog poretka i grada. Videli smo koliko su koncepti homogenizacije, fragmentacije i hijerarhizacije prostora bitni za razumevanje savremenih tokova urbanizacije i kako (re)strukturacija segregiranih i izolovanih prostora moze biti proucavana primenom prostorne trijade. Habard i Sandersova koriste upravo ove koncepte i na konkretnom primeru pokazuju tokove formiranja fragmentacionih, hijerarhijskih i reprezentacionih karakteristika odreðenog prostora. Ispostavlja se da trijada ima veliki analiticki potencijal i metodolosku funkcionalnost i implicira jednu novu mogucnost u socioloskim istrazivanjima: ukljucivanje analize prostora.

U radu je predstavljen i velik znacaj Lefevrove ideje prava na grad. Pravo na grad se usmerava sa jedne strane ka institucionalizaciji, ali ne gubi ni izvorno znacenje. Ono nalazi svoje mesto u pravnim dokumentima, dobija na konkretnosti i postaje instrument za resavanje gorucih problema urbane stvarnosti. Videli smo kako je ono koristan oslonac u formulisanju urbanog graðanstva i konkretna zivljena aktivnost urbanih grupa koje prisvajaju prostor kroz umetnost, bunt i igru. Mozemo reci da se pravo na grad i proizvodnja prostora mogu shvatiti kao akterski i strukturalni pol koji u Lefevrove urbane koncepte unose dinamicnost i cine ih dovoljno opstim za primenu u drugacijim drustvenim okolnostima od onih u kojima su nastali. Pracenje delatnosti kljucnih drustvenih aktera u proizvodnji prostora u kontekstu strukturalnih obelezja datog drustva ce i u buducnosti moci da se koristiti za potrebe analiza u urbanoj sociologiji.

Pojedini utopijski elementi Lefevrove misli nikako se ne smeju osuðivati, vec naprotiv, biti istaknuti kao primer da za razumevanje drustvene stvarnosti nije dovoljno izucavati proslost i razmisljati samo u okvirima moguceg, vec da anticipiranje buducih kretanja moze osvetliti odreðene segmente koji se usled ustaljenih pristupa ne vide. A to svakako priblizava sociologiju njenom osnovnom saznajnom cilju: naucnom objasnjenju drustvene stvarnosti. Na kraju, podsetimo se i Merifildovog ukaza da se vrednost Leferovih koncepata ne iscrpljuje u potpunosti samo u njihovim analitickim, saznajnim i metodoloskim kvalitetima, vec da njegova misao u celini vuce koren iz privrzenosti ka humanizmu, sto utice na njenu filozofsku sirinu i trajnost.

Footnote

2 Interpretacija u narednim redovima uraðena je na osnovu poglavlja: "From the City to Urban Society" (Lefebvre, 2003: 1-22).

3 Proizvodnja prostora u fordistickom modelu proizvodnje odvijala se u kontekstu standardizovane i nefleksibilne proizvodnje, kapitalno intenzivnih industrijskih grana velikih obima i rigidno organizovane drzavne birokratije na nacionalnom nivou. Postojao je akcenat na odrzavanju kolektivne potrosnje kako bi se obezbedila akumulacija kapitala i umanjio klasni konflikt, te je lokalna vlast funkcionisala u okviru balansa moci izmeðu kapitalista, drzave i radnika. Pocivala je na menadzerskim principima i vrsila redistribuciju resursa u skladu sa socijalnim ciljevima, u cemu je javni sektor imao primarnu ulogu. Modernisticka proizvodnja prostora reflektovala je te odnose, te je on oblikovan prema odreðenim socijalnim ciljevima i utopijskim vizijama solidarnosti. To je podrazumevalo nefleksibilno planiranje i autoritativno projektovanje prema jedinstvenim semama voðenim konceptima graðanstva i socijalnih prava. Takav prostor je bio rezidencijalno segregiran, odrazavao tipicne forme zivotnog stila i veliki stepen homogenosti unutar klasnih grupa (Petrovic, 2009: 53-4).

4 Preko ovog pojma Lefevr opisuje ideoloski karakter modernog urbanizma i arhitekture: bio je izricito kriticki nastrojen prema samoproklamovanom naucnom i objektivnom karakteru moderne i njenim principima "graditi po meri coveka" ili projektovanjem grada kao funkcionalne organske celine.

5 Uslovi reprodukcije kapitalistickog sistema se menjaju, a samim time i modeli proizvodnje prostora u njemu. Lefevrovo shvatanje kapitalizma kao birokratskog drustva dirigovane potrosnje, koje je toliko uticalo na formulisanje koncepta proizvodnje prostora u kapitalizmu, prestaje da vazi. Savremeni proces urbanizacije odvija se u uslovima postfordisticke akumulacije kapitala. Postfordisticki kapitalizam podrazumeva mnogo fleksibilniju i prilagodljiviju regulaciju od (klasicne) birokratske, tj. izmenjenu prirodu birokratskog ustrojenja, koja se odvija kroz delanje drugacijeg seta aktera, sa dominantnijom ulogom privatnog sektora i opadanjem drzavne regulacije (Petrovic, 2009: 53-4).

6 Na mikro nivou, Dejvid Harvi prati Lefevrovu tezu o ulozi urbanog prostora u akumulaciji kapitala. Investiranje kapitala u nekretnine i kasnija "selidba" u tercijarni sektor usmerava rast gradova na specificne nacine: deindustrijalizaciju, segregaciju prostora, revitalizaciju, suburbanizaciju, dzentrifikaciju, gde se renta javlja kao svojevrsni vodic kapitala kroz prostor. (Gotham, 2010: 554)

7 Brenner, 2000.

8 Vec krajem sedamdesetih, a u punoj transparentnosti tokom osamdesetih godina proslog veka, u razvijenim zemljama desava se prelaz ka postfordistickom modelu kapitalisticke akumulacije kapitala, napustanje koncepta drzave blagostanja i zaokret ka neoliberalinoj ekonomiji. Ove promene su ucinile da se grad orijentise ka potrosnji i koristi svoje resurse za privlacenje globalnog kapitala i investicija. Urbana vlast je postala preduzetnicka i ostvaruje partnerstva sa privatnim sektorom i ukljucuje programsku participaciju graðana. Ove izmene povlace sa sobom potrebu definisanja lokalnih posebnosti (u sluzbi ekonomskog rasta i konkurentnosti), te projektovanje postaje konsultativno, eklektièko i znatno fleksibilnije. Novi uslovi reprodukcije, meðutim, dovode do visokog nivoa socijalne i prostorne polarizacije: kontrastiranje podruèja urbanog spektakla i oblasti siromastva i devastacije (Petroviæ, 2009: 53-4).

9"Nepoznati grad" je "knjiga o postojanju i mogucnostima arhitekture i grada.... istovremeno istorija, sociologija i geografija urbanog kakvo se danas ocrtava..." (Borden et al, 2002:1.6). Autori u Uvodu navode da je citava ideja projekta u osnovi inspirisana Lefevrovim idejama, narocito idejom proizvodnje prostora, pruzaju kratak, ali svebuhvatan opis Lefevrovog koncepta i formulisu sopstveno znacenje pojma prostornosti (spatiality) kao "proizvodnje drustvene prakse, reprezentacija i zivljenom iskustvu sa jedne strane i dijalektickih konfiguracija aktivnosti koje ih proizvode sa druge." (Borden et al, 2002: 1.8).

10 Na internet prezentaciji Drustvenog centra moze se pronaci verzija Svetske povelje o pravu na grad na srpskom jeziku: http://pravonagradbg.files.wordpress.com/2009/08/svetska-povelja-o-pravu-nagrad_ srp2.pdf, kao i jedan Harvijev tekst o pravu na grad: http://www.drustvenicentar.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=7&I temid=13&lang=sr.

11 http://ekspedicijainexfilm.blogspot.com/ i https://sh.wikipedia.org/wiki/Zgrada_BIGZ-a

12 Na primer: Lehtovuori (2005); West-Pavlov (2009); Tiwari (2010); Zieleniec (2007), Elden i Crampton (2007) i mnogi drugi.

References

Literatura

Brenner, Niel. 2000. The Urban Question as a Scale Question: The Reflections on Henry Lefebvre, Urban Theory and the Politics of Scale, u: International Journal of Urban and Regional Research, vol. 24.2

Borden, Ian et al. 2002. The Unknown City: Contesting Architecture and Social Space, London: The MIT press.

Debor, Gi. 1967. Drustvo spektakla, dostupno na: http://anarhijablok45. net1zen.com/tekstovi/Debord_Drustvo_spektakla_A4_1967.pdf

Elden, Stuart i Jeremy, Crampton W. (eds). 2007. Space, Knowledge and Power: Foucault and Geography, Hamapshire: Ashgate.

Farrar, Max. 2005. Migrant Spaces and Settlers' Time: Forming and De-forming an Innercity, u: Westwood, Sallie i Williams, John (eds): Imagining Cities, Taylor and Francis eLibrary.

Fuko, Misel. 2005. Druga mesta, u: Milenkoviæ, Pavle i Marinkoviæ, Dusan (prir.) Misel Fuko: Hrestomatija, Novi Sad: Vojvoðanska socioloska asocijacija.

Gotham, Kevin Fox. 2010. New Urban Sociology, u: Hutchison, Ray (ed.), Encyclopedia of Urban Studies, SAGE Publications.

Gottdiener, Mark. 1994. The Social Production of Urban Space, Austin: University of Texas Press.

Harvey, David. 1985. The Geopolitics of Capitalism u: D. Gregory and J. Urry (eds). Social Relations and Spatial structures, London: MacMillan.

Harvey, David. 1989. The Urban Experience, Baltimore: Johns Hopkins Press.

Harvi, Dejvid. 2005. Od menadzerstva ka preduzetnistvu: transformacija gradske uprave u poznom kapitalizmu, u: Vujoviæ, Sreten i Petroviæ, Mina (ur.) Urbana sociologija, Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva.

Harvey, David. 2012. Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution, New York: Verso.

Hubbard, Phil i Sanders, Teela, 2003. Making Space for Sex Work, Feemale Street Prostitution and the Production of Urban Space, u: International Journal of Urban and Regional Research, vol. 27.1.

Kastels, Manuel. 2005. Evropski gradovi, informaciono drustvo i globalna ekonomija, u: Vujoviæ, Sreten i Petroviæ, Mina (ur.) Urbana sociologija, Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva.

Lefebvre, Henri. 1968. La vie quotidienne dans le monde moderne, Gallimard, Paris.

Lefebvre, Henri.1972. Du rural a l'urbain, Anthropos, Paris.

Lefebvre, Henri. 1972. Espace et politique, Anthropos, Paris.

Lefebvre, Henri. 1972. La pensee marxiste et la ville, Casterman, Paris.

Lefebvre, Henri. 1991. The production of space, Blackwell.

Lefebvre, Henri. 2003. The urban revolution, Univesity of Minesota Press.

Lefebvre, Henri. 2009. State, Space, World: Selected Essays, Minneapolis: University of Minesota Press.

Lehtovuori, Panu. 2005. Expirience and Conflict: the Dialectics of the Production of Public Urban Space in the Light of New Event Venues in Helsinki 1993-2003, Helsinki: Center for Regional and Urban Studies Publications Espoo.

Massey, Douglas. 1986. The spatial division of labour, London: MacMillan.

Merrifield, Andy. 2006. Henry Lefebvre: A Critical Introduction, London and New York: Routledge.

Mitchell, Don. 2003. The Right to the City: Social Justice and the Fight for Public Space, New York: Guilford Press.

Petrovic, Mina. 2009. Transformacija gradova: ka depolitizaciji urbanog pitanja, Beograd: Institut za socioloska istrazivanja Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Sasen, Saskija. 2005. O globalizaciji i formiranju novih prava na grad, u: Vujovic, Sreten i Petrovic, Mina (ur.) Urbana sociologija, Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva.

Smith, Neil. 1984. Uneven developement, Cambridge, Massachussets: Blackwell.

Soja, Edward, W. 1989. Postmodern geographies, New York: Verso.

Soja, Edvard, V. 2005. Sest diskursa o postmetropolisu, u: Vujovic, Sreten i Petrovic, Mina. Urbana sociologija, Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva.

Soja, Edward W. 2010. Seeking Spatial Justice. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Stahl, Geoff. 2010. Urban Semiotics, u: Hutchison, Ray (ed.) Encyclopedia of Urban Studies, SAGE Publications.

Tiwari, Reena. 2010. Space-Body-Ritual: Performativity in the City, New York: Lexington Books.

Vujovic, Sreten. 1982. Grad i drustvo, Beograd: Istrazivacko-izdavacki centar SSO Srbije.

Vujovic, Sreten i Petrovic, Mina (ur.), 2005. Urbana sociologija, Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva.

West-Pavlov, Russel. 2009. Space in Theory: Kristeva, Foucault, Deleuze, Rodopi: Amsterdam and New York.

Zieleniec, Andrzej. 2007. Space and Social Theory, Los Angeles, London, New Delhi and Singapore: SAGE Publications.