Postmüharibə Dövründə Əhali Arasında Yaranmiş Psixoloji Problemlər Və Onların Aradan Qaldırılması

Abstract

Müharibə sosial həyatın ifrat hadisəsi, cəmiyyətin böyük faciəsi, insan həyatının mənəvi-mədəni sferasının hadisəsidir. Müharibə konkret tarixi ilkin şərtləri, şəraiti, inkişafının real başlanğıcları və hüdudları, sosial praktikada, sivilizasiya prosesində funksiyaları olan bir hadisədir. Müharibə ictimai-siyasi hadisə kimi tarixən keçici xarakter daşısa da, buna baxmayaraq, bəşəriyyətin (dövlətçiliyə keçmiş xalqların) tarixinin bütün dövrü müharibə fenomeni ilə bağlıdır. Müharibə universal, çoxşaxəli bir hadisədir. Bu, xüsusi bir fenomendir: sosial, mədəni və psixoloji. Müharibə təkcə insan cəmiyyətinin inkişafını müşayiət etmir, müharibə cəmiyyətin həyatına inteqrasiya olunur. Müharibənin səbəbləri, məqsədləri, motivləri, hərbi əməliyyatların gedişi, hərbi problemlərin həlli üsulları və s. ilə bağlı olan hər şey sosial reallığın özündə dəyişikliklərlə bağlıdır. Müharibənin cəmiyyətdəki məqsədləri, funksiyaları və əhəmiyyəti nəzərdən keçirilir. Müharibənin instrumental xarakteri eyni zamanda fiziki və mənəvi ziyan vuran birbaşa zorakılıq forması kimi əsaslandırılır. İnsanın müharibəyə - onun təhlükələrinə və çətinliklərinə, həyat dəyərlərinin və prioritetlərinin fərqli miqyasına öyrəşməsi asan deyil. Yeni mühitə uyğunlaşma köhnə şüur və davranış stereotiplərini qırmağı tələb edir, onsuz ekstremal şəraitdə, həyat və ölüm astanasında sağ qalmaq mümkün deyil. Amma müharibənin şahidi olmuş insanların sakit, dinc həyata qayıtması asan deyil. Psixikanın yenidən qurulmasının əks prosesi eyni dərəcədə ağrılı şəkildə və bəzən uzun illər davam edir. Müharibə faktorlarının insan psixikasına təsir dairəsi son dərəcə genişdir. O, psixoloji hadisələrin müxtəlif spektrini əhatə edir: açıq-aydın patoloji formalardan tutmuş zahiri incə, zamanla gecikmiş reaksiyalara qədər. Təəssüf ki, bəşəriyyət yeni əsrə və yeni minilliyə əbədi sülh və ümumbəşəri dəyərlərin təntənəsi ideyası ilə deyil, yeni nifrət, zorakılıq və müharibə dalğası ilə qədəm qoyur. İntellektual baxımdan müharibəyə, onun insanların həyatında və dünya tarixindəki yeri və roluna dərin və real baxış getdikcə daha çox zərurətə çevrilir. Tarixboyu müharibələr olub. Bu, danılmaz faktdır. Müharibələr özü ilə ölüm və fəlakətlər gətirir. Müharibə nəticəsində hər 102 saniyədə bir nəfər həyatını itirir. Müharibənin təsiri - birbaşa və dolayı - insan varlığının bütün sahələrinə yayılır. Azərbaycanda I Qarabağ və II Qarabağ müharibələrinin posttravmatik nəticələrinin aradan qaldırılması üçün bu sahədə tədqiqatların aparılması vacibdir. Azərbaycanda postmüharibə dövründə əhalinin psixoloji vəziyyətinin dəyərləndirilməsinə dair araşdırma və tədqiqatların kifayət qədər olmaması psixoloji xidmət sahəsində ləngimələrə səbəb olur. Bu araşdırma Azərbaycanda müharibə travması almış əhalinin psixoloji vəziyyətinə dair əldə ediləcək 4 məlumatların gələcəkdə bu sahədə psixoloji xidmətin təşkil olunmasına töhvə verəcəyi düşünülməkdədir. Mövzunun işlənmə səviyyəsi: Bəşəriyyət üçün ən vacib olan müharibə travması haqqında bir sıra nəzəri və tədqiqat işləri mövcuddur. Azərbaycanlı tədqiqatçılardan psixologiya üzrə elmlər doktoru, professor Şəfiyeva E. İ. “Hərbi psixologiya”, Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının Dövlət Müdafiəsini İdarəetmə akademik kursunun rəisi polkovnik İsmayılov R.M. “Hərbi psixologiya və pedaqogika” və başqaları müharibə travmasının tədqiqi sahəsində, xarici tədqiqatçılardan Коробчевский Д. А. “Психология войны”, Коробиевский Д. Л. “Психология войны, Allport G.W “The relegion of the postwar collage student” bir sıra işlər görmüşlər. Mövzu ilə bağlı bir sıra diaqnostik protokollarda, elmi jurnallarda, internet resurslarında, faydalı məlumatlar yer almışdır. “Posttravmatik stress pozuntusunun diaqnostika və müalicəsi üzrə klinik protokol”, Journal of Education and Training Studies və s.

Abstract (AI English translation)

Information popover about translation disclaimer

War is an extreme event of social life, a great tragedy of society, an event of the spiritual and cultural sphere of human life. War is an event with specific historical prerequisites, conditions, real beginnings and limits of its development, functions in social practice, civilization process. Although the war as a socio-political event has a historically transient character, nevertheless, the whole period of the history of mankind (nations that have become a state) is connected with the phenomenon of war. War is a universal, multifaceted phenomenon. It is a special phenomenon: social, cultural and psychological. War not only accompanies the development of human society, war is integrated into the life of society. The causes, goals, motives of the war, the course of military operations, methods of solving military problems, etc. everything related to changes in social reality itself. The aims, functions and importance of war in society are considered. The instrumental nature of war is justified as a form of direct violence that causes physical and moral damage at the same time. It is not easy for a person to get used to war - its dangers and difficulties, different scale of life values and priorities. Adaptation to a new environment requires breaking old stereotypes of consciousness and behavior, without which it is impossible to survive in extreme conditions, on the verge of life and death. But it is not easy for people who witnessed the war to return to a quiet, peaceful life. The opposite process of restructuring the psyche is equally painful and sometimes lasts for many years. The influence of war factors on the human psyche is extremely wide. It covers a wide range of psychological phenomena: from obvious pathological forms to outwardly subtle, time-delayed reactions. Unfortunately, humanity enters the new century and the new millennium not with the idea of eternal peace and the celebration of universal values, but with a new wave of hatred, violence and war. From an intellectual point of view, a deep and realistic view of war, its place and role in people's lives and world history is becoming more and more necessary. There have been wars throughout history. This is an undeniable fact. Wars bring death and destruction. One person dies every 102 seconds as a result of war. The effects of war—direct and indirect—pervade all areas of human existence. It is important to carry out research in this field in order to eliminate the post-traumatic consequences of the First Karabakh and Second Karabakh wars in Azerbaijan. The lack of research and studies on the evaluation of the psychological condition of the population in the post-war period in Azerbaijan causes delays in the field of psychological services. It is thought that this study will contribute to the organization of psychological services in this field in the future. Level of development of the topic: There are a number of theoretical and research studies on the trauma of war, which is the most important for humanity. Doctor of sciences in psychology, professor E. I. Shafiyeva from Azerbaijani researchers. "Military psychology", the head of the academic course of State Defense Management of the Military Academy of the Armed Forces, Colonel Ismayilov R.M. "Military psychology and pedagogy" and others in the field of war trauma research, foreign researchers Korobchevsky D. A. "Psychology of war", D. Korobievsky. L. "Психология войны", Allport G.W "The religion of the postwar collage student" have done a number of works. Useful information has been included in a number of diagnostic protocols, scientific journals, and internet resources related to the topic. "Clinical protocol for diagnosis and treatment of posttraumatic stress disorder", Journal of Education and Training Studies, etc.