Kurânin Yorumlanmasinda Amaçsal Yaklaşimlar

Abstract

Kur’ân’ın her bir hükmünün gerçeklestirmeyi hedefledigi bir takım amaçlarının bulundugu inkar edilemez. Bu amaçlar öncelikle Hz.Peygamber ve sonrasında sahabe ile tabiun tarafından biliniyordu. Onlar hükmü naslarda bulunmayan yeni olaylarla karsılastıklarında Kur’ân’ın ihtiva ettigi bu cüz’î ve küllî esasları dikkate alarak ictihad yapıyorlardı. Verdikleri hükümlerde en genel anlamıyla ümmetin maslahatlarını gözetiyor, toplumun zarara ugramasını engellemek ve faydasına olan hususları temin etmek amacıyla, zaman ve sartların gerektirmesiyle, Kur’ân ve sünnetin naslarını tahsis ve kayıtlama yoluna gidebiliyorlardı. Kimi zaman da yine aynı gerekçelerle nasların hükümlerini uygulamayı tehir ediyorlardı.

Daha sonra gelen nesiller tarafından da Kur’ân’ın anlasılmasında ve yorumlanmasında bu amaçsal yaklasım devam ettirilmeye çalısılsa da lafzî ve sekilci anlayıslar her zaman varlıklarını sürdürdü. Bu iki yol öncelikle daha çok lafızcılık olarak görülen ‘tefsir’ ile ruha ve öze ulasmaya çalısan ‘tevil’ kavramlarıyla ifade edilen yöntemlerde kendisini göstermistir. Müçtehid imamlar döneminde bir çok unsuru içinde barındıran ve Kur’ân’ın en genel amacı olarak kabul edilen maslahat prensibine dayalı ictihatlar yapılmıstır. Bu esasın öncelendigi, istihsan, zerâi’, istıslah, örf, hiyel ve benzeri amaçsal yorumlama mekanizmaları gelistirilmistir.

Diger taraftan Cüveynî ile baslayıp Gazâlî ile gelisen ve Satıbî de zirve noktasına ulasan Ser’î amaçlar (Makasıd-ı Seria) sistemi kurulmustur. Kur’ân’ın aslî ve araçsal amaçları belirlenmeye çalısılarak bunlara dayalı ictihad anlayısı olusturulmaya gayret edilmistir. Kur’ân’ın en temel/zorunlu amaçlarının; hayatın, dinin, aklın, neslin ve malınkorunması oldugu ifade edilerek bunların sayısını bes ile sınırlı oldugu ileri sürülmüstür. Temel amaçların belli sayıyla sınırlandırılması ve bunlar arasındaki hiyerarsik sınıflama hep tartısma konusu olmustur. Temel amaçlara yenilerinin eklenmesi gerektigi, ahlak, insan hakları gibi bir takım ilkelerin ihmal edildigi iddia edilmistir.

Ayrıca çagdas hukuk sistemlerinin yorum teknikleriyle İslam Hukuku’nun yorum yöntemleri arasında, mota mot bir özdeslikten söz edilemese de, yaklasım itibariyle benzerlikler oldugu görülmektedir. Müslüman hukukçuların diger yöntemleri de içinde barındıran karma yorum teknigini daha çok benimsedikleri anlasılmaktadır.

Ancak Kur’ân’ın amaçları (Makasıd-ı Kur’ân) ile Ser’î amaçların (Makasıd-ı Seria) birbirinden farklı oldugu, Makasıd-ı Kur’ân’ın ser’î amaçları da içeren daha kapsamlı amaçlardan olustugu görülmektedir. Ser’î amaçlarla daha çok insanların fiilleriyle ilgili hedeflere vurgu yapılırken Kur’ân’ın amaçları ihmal edilmistir. Mesela, beseri hukuk sistemlerinde, hukukun en genel amaçları olarak ön plana çıkarılan, adalet, esitlik, özgürlük gibi kavramlara Ser’î amaçlar arasında yer 298 verilmedigi, ancak Kur’ân’ın amaçları arasında sayıldıgı görülmektedir. Kur’ân’ın amaçları en genel tasnifle tevhid, nübüvvet, ahiret ve adaletkavramları altında toplanmıs, adalet amacının; esitlik ve hukuk yanında ahlak ve ibadet gibi amaçları da içinde barındırdıgı fikri ileri sürülmüstür.

Çagdas Müslüman bilginler tarafından da ele alınan, Kur’ân’ın temel amaçları çerçevesinde yorumlanması anlayısı daha çok serbest yorum anlayısına kayarak maslahatlar ve nasların genel ruhu nazara verilerek manaların kalıpları olan lafızların tamamen göz ardı edilmesiyle sonuçlanmıstır.

Alternate abstract:

It is evident that all verses of the Quran have its own specific objectives to establish. These objectives were known in the first place by the the Prophet Muhammad, His companions and tabiun. They were making judgements in accordance with the particular and general principles contained in the Quran when they faced with the new events not covered by the nass. They take into account the interests of the ummah in the generic sense, and in order to protect the Muslim community from harms, and assuring what is to its benefit, they opt for the assignment and restrictment of the injunctions of the Quran and Sunnah, given the limitations of time and space. Occasionally, with the same arguments, they postpone the application of those injunctions.

Although the later generations tried to pursue the same teleological course in the comprehension and interpretation of the Quran, literalist and formalist understandings have survived. These two schools expressed themselves primarily in the concepts of tefsir, viewed as literalism, and of te'vil, which tried to catch up the gist and the spirit. In the period of muctehid imams (jurist leaders), ictihads(jurisprudence) were made in accordance with the principle of maslaha (good cause), considered to be the most general objective of the Quran. Accordingly. such mechanisms of teleological interpretations asistihsan, zerai, orf, hiyeland the like, as the corollary of this principle, were developed.

On the other hand, the system of the objectives of the Sharia (Makasıd-1 Sharia) beginning from Cuveyni through Gazali and reaching its peak with Şatıbi, was devised. An understanding of ictihadwas tried to be established based on the primary and secondary objectives of the Quran. It has been contended that the principal objectives of the Quran are five: the protection of life, religion, intellect, family and property. The limitation of the principal objectives with a specific number and the hierarchical classification among them have been controversial. It has been claimed that new ones should be added to the list of objectives and that such principles as morality and human rights have been disregarded.

Although one cannot mention a one to one correspondence between theinterpretive techniques of modern legal systems and of the Islamic law, there are some similarities in terms of their approaches. It is understood that Muslim jurists have adopted a mixed interpretation technique involving other methods as well.

It is argued, however, that the objectives of the Quran differ from the objectives of the Sharia and that the objectives of Quran are more comprehensive and inclusive of the objectives of Sharia. Because the objectives of Sharia refer more to the actions of people, it neglects the objectives of Quran. To illustrate, one can point to the fact that justice, equality and liberty treated in secular legal systems as the all- encompassing objectives are not listed among the objectives of the Sharia yet cited within the objectives of the Quran. It has been claimed that the objectives of the Quran can be summarized under the concepts of unity (tawhid), prophethood (nubuvve), the hereafter (hasr) and justice (adl), and the the objective of justice encompasses not only the objectives of equality and law but also morality and worship.

The treatment of the interpretation of the Quran, particularly by the modern Muslim scholars, within the context of the fundamental objectives of Quran has led to an understanding of free interpretation and caused to disregard the letters as the containers of meanings by paying special attention to the general spirit of the nasses.