Headnote
APSTRAKT: Polazeći od značaja koji neomarksistička teorija daje analizi urbane politike kao specifičnom kompromisu neoliberalizma i neomenadžerijalizma kojim se drastično narušavaju socijalna i druga graðanska prava i radikalizuje pitanje čiji je grad i ko na njega ima pravo, u radu se najpre razmatra Lefevrov koncept prava na grad u akademskom polju i iz perspektive urbanih socijalnih pokreta i diferencijalnih prostornih praksi. Naredni deo rada ilustruje osujećivanje prava na grad kao ishod neoliberalnog urbanog planiranja u Beogradu/Srbiji poslednjih decenija prevashodno na osnovu istraživanja neprofitne organizacije Ministartsvo prostora koja svoju kritičku analizu zasniva na konceptima bliskim Lefevrovom pojmu prava na grad. U zaključnoj diskusiji sintetizuju se neka pitanja značajna za razumevanje (ne)mogućnosti da graðani utiču na kvalitet života u svojim gradovima i ostvaruju pravo na grad u neoliberalnom kontekstu uopšte, kao i u Beogradu/Srbiji.
KLJUČNE REČI: urbanizam, diferencijalni prostor, zajedničko dobro, Beograd
ABSTRACT: Starting from the importance that neo-Marxist theory gives to the analysis of urban politics as a specific compromise between neoliberalism and neomanagerialism, which drastically violates social and other civil rights and radicalizes the question to whom the city belongs and who has the right to it, the paper first discusses Lefebvre's concept of the right to the city in the academic field and from the perspective of urban social movements and differential spatial practices. Then, the paper illustrates the thwarting the right to the city as the outcome of neoliberal urban planning in Belgrade/Serbia in recent decades, primarily based on publications of Ministry of Space, a non-profit organization which centers its critical analysis on the concepts close to Lefebvre's notion of the right to the city. In the concluding discussion, some questions relevant to understanding the (im)possibilities for citizens to influence the quality of life in their cities and realize their right to the city in the neoliberal context, in general and in Belgrade/Serbia, are synthesized.
KEYWORDS: urbanism, differential space, commons, Belgrade
1. Uvod
Marksistička teorija tvrdi da se kontradikcije (neoliberalnog) kapitalizma sve više ispoljavaju kao kontradikcije društvene produkcije urbanog prostora, te da je njihovo proučavanje važan preduslov razumevanja savremenog ekonomskog, društvenog i političkog života, kao i neophodna optika u pokušajima da se iniciraju društvene promene. Lefevr (Lefebvre) je smatrao da je urbano postalo epistema savremenog doba jer je urbanizacija (društvena produkcija urbanog prostora) potisnula industrijalizaciju kao glavnu potporu kapitalističke ekonomije. Premeštanje pitanja društvenog aktivizma sa primarnog (industrija) ka sekundarnom toku cirkulacije kapitala, to jest ka relacijama moći u proizvodnji i organizaciji prostora, Lefevr je artikulisao kroz ideju prava na grad, koja je potom široko rasprostranjena i van okvira neomarksističkog teorijskog pristupa (Merrifield, 2006; Mayer, 2009; Brenner i Schmid, 2015).
Porastu popularnosti koncepta prava na grad doprineo je preduzetnički obrt urbane politike koji obeležava period od 1980-ih godina do danas. To je dalo na značaju Lefevrovoj kritici urbanizma kao specifičnog kompromisa izmeðu neoliberalizma i neomenadžerijalizma (Lefebvre, 1976), odnosno kritici uloge koju država ima u nametanju instrumentalne racionalnosti u interesu kapitala i permanentnog ekonomskog rasta (Brenner, 2001). Ne manje značajna je i Harvijeva teza o akumulaciji kapitala posredstvom razvlašćivanja (Harvey, 2004; 2010), koja se nadovezuje na Lefevrove ideje o značaju produkcije prostora za vitalnost kapitalizma, kao i na Marksov pojam primitivne akumulacije kapitala, sa ciljem da ukaže na spregu ekonomskih interesa i političke strategije kojom država obezbeðuje kapitalu pristup resursima (graðevinskom zemljištu, nektretninama) značajnim za ekstrakciju viška vrednosti/profita. Poslednjih decenija uvećanje finansijskih, institucionalnih i informacionih resursa doprinosi usavršavanju tehnokratske vizije socioprostorne kontrole, kao i prikrivanju političke manipulacije prostorom u interesu kapitala (Brenner i Elden, 2009; Kipfer, Saberi i Wieditz 2013; Watchsmuth i Brenner, 2014). Ne samo da se ključni strateški ciljevi razvoja gradova usmeravaju ka optimizaciji urbane konkurentnosti u privlačenju kapitala/ljudi/robe, već se preduzetnički grad sve radikalnije udaljava od ideje pravednog grada kojoj je u većoj meri težio urbanizam sredinom 20. veka (Harvey, 2008; Fainstein, 2010). Iako marksistički teoretičari smatraju da je tadašnji fokus urbanizma/urbane politike na kolektivnu potrošnju bio u funkciji akumulacije kapitala2, kritikom nove razvojne faze kapitalizma i njoj odgovarajuće urbane politike ukazuju da se nekada značajna ulaganja u socijalnu infrastrukturu zamenjuju takozvanim „štedljivim" urbanizmom (Blokland et al., 2015). Javni resursi/servisi se privatizuju i monetarizuju, budžetska sredstva se usmeravaju u prostorne resurse koji često ne doprinose kvalitetu života lokalnog stanovništva, a neretko ga i smanjuju, dok se participativna politika, iako se načelno afirmiše, svodi na procedure bez suštinskog uključivanja krajnjih korisnika. Takav meki neoliberalizam u službi je pružanja legitimiteta odlukama (lokalne) vlasti koja subvencioniše korporacije i favorizuje privatne investicije. Sa atraktivnih lokacija izmeštaju se za kapital nepoželjni ljudi/sadržaji, a istorijski centri gradova postaju spektakularna roba koja, sa jedne strane, promoviše ekonomsku snagu grada, a sa druge prikriva klasnu dominaciju, neujednačeni razvoj, socio-prostornu fragmentaciju. Komodifikacijom, džentrifikacijom i turistifikacijom gradskih prostora ubrzava se akumulacija posredstvom razvlašćivanja, gradovi se preobražavaju u privatizovane prostore, narušavaju se socijalna i druga graðanska prava, a lokalni stanovnici često se osećaju kao stranci u svojim gradovima (Lefebvre, 1991; Barnett, 2014; Fainstein, 2016).
Upravo u takvom kontekstu radikalizuje se pitanje čiji je grad i ko na njega ima pravo a urbani socijalni pokreti sve otvorenije se pozivaju na Lefevrov koncept prava na grad (Fainstein, 2010; Pugalis i Giddings, 2011; Fricaudet, 2019). Prevoðenje teorijske zasnovanosti ovog koncepta u društvenu akciju, meðutim, nije bez nedoumica i mogućeg redukcionizma (Schmid, 2008; He, 2015). Otuda tekst koji sledi najpre ima za cilj da ukratko izloži značajnija akademska tumačenja Lefevrovog odreðenja prava na grad u relaciji sa osnovnim tezama njegovog razumevanja društvene produkcije prostora, te da ukaže na interpretacije ovog koncepta od strane socijalnih pokreta i praksi koje se na njega pozivaju. Kako je Lefevr razumevao urbanizam/urbano planiranje kao bitno političku (a ne tehničku) aktivnost u funkciji koncipiranja i upravljanja prostorom u interesu onih koji poseduju najviše (ekonomske i političke) moći, drugi cilj rada je da, u prethodno definisanom okviru Lefevrovog razumevanja koncepta prava na grad i za njega vezanih praksi, ilustruje najbitnije efekte neoliberalnog urbanog planiranja u Beogradu/Srbiji poslednjih decenija. Ovaj cilj realizuje se na osnovu sekundarnih izvora podataka, odnosno istraživanja, neprofitne organizacije Ministarstvo prostora koja okuplja kritički orijentisane stručnjake iz oblasti urbanizma/urbanog planiranja čija su gledišta bliska Lefevrovom konceptu prava na grad. U zaključnom delu rada sintetski se diskutuju razmatrana pitanja i otvaraju sa njima povezane dileme relevantne za razumevanje (ne)mogućnosti da graðani utiču na kvalitet života u svojim gradovima i ostvaruju pravo na grad u neoliberalnom kontekstu uopšte, kao i u Beogradu/Srbiji.
2. Društvena produkcija prostora i pravo na grad
Lefevr je analitički razdvojio tri dijalektički povezana procesa društvene produkcije prostora kako bi ukazao na odnose moći koji se reflektuju u i kroz prostor. Takvo relaciono razumevanje prostora kao društvenog fenomena ukazuje da je on istovremeno i materijalni proizvod društvenih odnosa (konkretan - fizički prostor) i manifestacija tih odnosa, to jest sama (asptrahovana) relacija izmeðu aktera nejednake društvene moći (u produkciji konkretnog prostora) (Schmid, 2008; Pugalis i Giddings, 2011; Leary-Owhin, 2018).
Koncipiran prostor Lefevr posmatra kao ishod procesa reprezentacije prostora čiji je važan element urbanističko (prostorno) planiranje. Taj proces je pod dominantnim uticajem nosilaca ekonomskog i političkog kapitala koji oslanjanjem na znanje teže da materijalizuju i kodiraju prostor u skladu sa svojim interesima. Ultimativni procenitelj vrednosti koncipiranog prostora (materijalizovanog u specifičnim zgradama, konkretnim prostorima) je novac (tržišna - apstraktna prometna vrednost) koji potcenjuje značaj kvalitativnih (kontekstualno-istorijski specifičnih) razlika i homogenizuje prostor. Drugi element analitičke trijade, življeni prostor, ishodište je procesa kreiranja prostora reprezentacije u čijoj osnovi su svakodnevna iskustva korisnika koja više obeležavaju njihovi spontani osećaji no promišljanje, te je u tom smislu življeni prostor neuhvatljiv, usled čega koncipirani prostor teži da ga prisvoji, kontroliše i da njima dominira. Konačno, treći element je percipirani prostor vezan za proces produkcije prostora u čijoj osnovi su prostorne prakse kojima korisnici razvijaju kompetencije upotrebe prostora kroz sintezu koncipiranog i življenog prostora (Lefebvre, 1991).
Jedinstvena je ocena da je takvom trostrukom determinacijom društvene produkcije prostora Lefevr težio da prevaziðe dualizam materijalnog i mentalnog i ukaže na stalnu koprodukciju i transformaciju urbanog kroz neprestanu interakciju izmeðu navedenih procesa i meðusobno preuzimanje značenja. Time je u analizu uveo ne samo odnose moći i dominacije u (re)produkciji prostora već i mogućnost zamišljanja i realizacije alternativnih modela prostorne produkcije. Akcentovanjem prostornih praksi, koje istovremeno interiorizuju ishode procesa reprezentacije prostora i prostora reprezentacije, istakao je njihov kapacitet da produkuju razlike koje izlaze van homogenizujućih standarda koncipiranog prostora. U istom cilju Lefevr je uveo i distinkciju izmeðu minimalnih (koncipiranih kroz reprezentaciju prostora) i maksimalnih razlika (produkovanih kroz svakodnevne prakse življenog prostora - prostora reprezentacije) ukazujući da država ne može u potpunosti da ostvari svoju aspiraciju ka homogenizaciji prostora (Lefebvre, 1991; Merrifield, 2006; Schmid, 2008, Kipfer, Goonewardena i Schmid, 2008; Pugalis i Giddings, 2011; Wilson, 2013; Brenner i Schmid, 2015; Leary-Owhin, 2018).
Razumevanje Lefevrovog koncepta prava na grad upravo naglašava značaj dinamičkog odnosa navedenih procesa prostorne produkcije različitosti. U tom smislu, pravo na grad se najšire odreðuje kao pravo na različitost, kao prizma kroz koju se minimalne razlike transformišu u zahteve za maksimalnim razlikama (Kipfer, Saberi i Wieditz, 2012; Fisker et al., 2019). Nadovezujući se na Lefevrove ideje, Harvi naglašava da je suština koncepta prava na grad da dovede u pitanje metaboličku zavisnost kapitala (da proizvodi odnosno prisvaja višak vrednosti) od specifičnih (koncipiranih) prostora, te da učini vidljivim inovacije (prostora reprezentacije i prostornih praksi) i da ih iznese izvan ograničenja koja im nameće neolioberalizam (Harvey i Potter, 2009)3. U tom smislu, koncept prava na grad povezuje se i sa Lefevrovim pojmom diferencijalnog prostora. Diferencijalni prostor Lefevr vidi kao prisvojeni (eng. appropriated) prostor, što se najčešće odnosi na zauzeća nekretnina koje su kapital ili država (privremeno) napustili iz spekulativnih razloga, a kojima su novi korisnici pripisali drugačiju upotrebnu vrednost, dali im novo značenje i time učinili vidljivijim neke marginalne identitete. Kreiranje diferencijalnih prostora tako otvara prostor za političke ciljeve, uključujući direktnu demokratiju i samoupravljane kao kontrast formalnoj participaciji (Lefebvre, 1991; 1996; Stanek, 2008; Wilson, 2013; Leary- Owhin, 2016).
2.1. Prevoðenje Lefevrovog koncepta pava na grad na prakse urbanih pokreta i borbi
Harvi naglašava da Lefevrov koncept prava na grad dovodi u pitanje hegemoniju (neo)liberalne tržišne logike kao i dominantne modele legalnosti države u kojima pravo na privatno vlasništvo i profit potiskuje sva ostala prava (Harvey, 2008). Ta konstatacija je značajna jer Lefevr uvodi pravo na grad kao superiorni oblik prava nesvodiv na bilo koje specifično graðansko pravo. Ocena je, meðutim, da dobar deo organizacija civilnog društva koje se pozivaju na Lefevrovo pravo na grad gubi njegovu radikalnu oštricu i svodi ovaj koncept upravo na zahteve za ostvarivanjem separatnih prava graðana. To su najčešće organizacije koje su se profesionalizovale za pružanje usluga delegiranih od strane lokalnih vlasti, dok one koje nisu obuhvaćene tim programima (p)ostaju radikalnije usled de facto erozije socijalnih prava u preduzetničkom gradu (Mayer, 2009). Otuda graðanstvo i nije koncept koji se često koristi od strane radikalnijih urbanih socijalnih pokreta, sumnjičavih prema pojmu koji je već kooptiran od strane države i redefinisan kao nagrada za odgovorno ponašanje pojedinaca, čime se erodira bilo kakav stepen društvene odgovornosti za sve veću krizu dostupnosti gradskih resursa uopšte, a posebno stanovanja (Jones i Popke, 2010). Neretko, pojam prava na grad kooptiraju i zvanične institucije povezujući ga sa procesom formalne participacije graðana u rasprave o unapred definisanim agendama u skladu sa interesima kapitala, što je tipičan primer uspešne aproprijacije radikalnog diskursa u individualizam inherentan neoliberalizmu i normalizovan kroz urbanu politiku (Harvey, 2005; Karyotis, 2019).
Lefevrovo odreðenje prava na grad označava težnju da se grad učini političkim kolektivitetom, mestom gde se javni interes definiše i realizuje, a u kontekstu preduzetničkog upravljanja i težnju da se zaustavi pomeranje graðanskih prava na individualnu odgovornost odnosno postpolitičku subjektivnost koja više ne počiva na kolektivnom organizovanju (Brown, 2013; Pugalis i Giddings 2011; Fricaudet, 2019). Pravo na grad zapravo prevazilazi zahteve za punom primenom propisanih graðanskih prava (kojima država obezbeðuje legitimitet, ali ih često selektivno primenjuje) jer uključuje i pravo da se grad otme od privilegovanih manjina i demokratizuje gradski prostor. U tom smislu, Lefevrov koncept prava na grad nije svodiv na pristupnost onome što je definisano vlasničkim spekulacijama i preduzetničkim prostornim planiranjem već se odnosi na aktivno pravo na drugačiji grad (Brenner, Marcuse i Mayer, 2009; He, 2015; Leary-Owhin, 2016). Otuda se ono odreðuje kao proces stalnog pregovaranja i osporavanja, proces kroz koji se graðani osnažuju i podstiču da kritički procenjuju stvarnost i zahtevaju poboljšanja. Pravo na grad, drugim rečima, ostvaruje se samo kroz mnogobrojne svakodnevne borbe graðana za pravo da iskažu svoje viðenje prostora i vremena u kojima obavljaju aktivnosti, da zauzimaju prostor i inoviraju njegovu namenu, kao i da odbiju da budu uklonjeni iz grada segregacionističkim strategijama, da budu definisani kategorijama homogenizujuće moći. Iz toga ishode dva bitna obeležja Lefevrovog koncepta pravo na grad: ono je kolektivno a ne individulano pravo i ne može se steći (instuticionalno dodeliti) već samo zadobiti/ostvarivati kroz praksu društvenog aktivizma (Shields, 2005; Merrifield, 2006; Schmid, 2008; Harvey 2008; 2012).
Upravo aktivizam zasnovan na pravu na grad formira graðane kao kolektivne subjekte, a odgovor na pitanje ko podiže pravo na grad ili ko je nosilac prava na grad ne svodi se na bilo koju specifičnu društvenu grupu. Moglo bi se reći da je polazna pretpostavka Lefevrovog prava na grad upravo mogućnost korišćenja javnih prostora (ulica, trgova, parkova) za iskazivanje stavova graðana, graðanski kapacitet da se otvoreni prostori koriste kao prostori neposredovane komunikacije (Harvey i Potter, 2009). Kratkotrajno zauzeće javnih urbanih prostora od strane graðana/neposrednih korisnika masovnom mobilizacijom vezanom za štrajkove, demonstracije, pobune reflektuje činjenicu da se gradovi koriste i kao pozornica političkih borbi koje prevazilaze pitanje dostupnosti i kvaliteta lokalnih resursa, te se pored prava na grad ukazuje i na ostvarivanje širih prava kroz (eng. through) grad (Barnett, 2014; Blokland et al., 2015). To je svakako u skladu sa Lefevrovim stavom da se lokalna pitanja ne mogu sagledavati izolovano od ostalih nivoa društvene stvarnosti, kao i sa njegovim razumevanjem grada kao specifičnog (posredujućeg) nivoa socijalne realnosti koji je situiran izmeðu privatnog (svakodnevnog) života i globalnih društvenih procesa (globalno tržište, država, institucije, ideologije) i u kojem su različiti nivoi društvenog totaliteta posloženi, zgusnuti i materijalizovani (Lefebvre, 1991; Merrifield, 2006; Schmid, 2008; Kipfer, Saberi i Wieditz, 2013; Blokland et al., 2015).
Oblici aktivizma bliski Lefevrovom pojmu prava na grad konceptualno se uokviruju i pojmom zajedničkih dobara (eng. commons). Reč je o praksama zauzimanja zajedničkih (javnih) prostora kojima se iskazuje otpor prema njihovoj komodifikaciji i privatizaciji. Cilj takvih zauzeća je da nadomeste probleme pristupačnosti ključnih resursa u svakodnevnom životu graðana koji nastaju usled socijalno neodgovorne uprave, kao i da reafirmišu uvoðenje pitanja društvene pravde u ekonomski i politički diskurs (Hess, 2008). Takve prakse definišu se na osnovu (zajedničkih) resursa kojima upravlja zajednica koja ih koristi u skladu sa pravilima i normama koje je samostalno definisala (Bollier, 2016). Navedeno odreðenje praksi upravljanja zajedničkim dobrima naglašava kolektivitet kao i Lefevrov koncept prava na grad, a suprotno individualističkom konceptu graðanskih prava. Takoðe, blisko je i značaju koji Lefevr daje produkciji maksimalnih razlika kroz svakodnevne prakse življenog prostora, odnosno pravu na grad kao pravu na različitost u odnosu na standarde koncipirane u interesu kapitala. Otuda se i naglašava sličnost izmeðu Lefevrovog koncepta diferencijalnog prostora i pojma commons, jer oba ukazuju na potencijal običnih graðana - korisnika prostora da osvoje nova prava i proizvedu različiti prostor na osnovu svojih praksi, onoga što rade, osećaju i artikulišu značenja u svojim svakodnevnim životima. Sve navedene sličnosti rukovodile su Harvija da prakse vezane za korišćenje zajedničkih urbanih resursa smatra inherentno političkim, te da naglasi da urbani komons kao diskurs izrasta iz koncepta pravo na grad, kao i da njegova ključna odrednica nisu resursi već praksa - radnja (commoning) kojom se reguliše kolektivan i nekomodifikovan status resursa (Harvey, 2008; 2012).4
Kreiranje dugotrajnijih diferencijalnih prostora/urbanih komonsa tumači se i kao alternativa revoluciji, srednji put kojim se postepenim promenama i kumulativnim osipanjem od sistema postiže njegova promena (Pugalis i Giddings, 2011; Brown, 2013). S jedne strane, to se utemeljuje u heuristički kapacitet Lefevrovog trijadnog pristupa analizi društvene produkcije prostora koji ukazuje da aternativne prostore/prakse nisu slobodno lebdeće utopije već diferencijalne trajektorije utemeljene u materijalnoj realnosti (Fisker et al., 2019). S druge strane, meðutim, dinamika izmeðu procesa trijadne produkcije prostora ukazuje da su diferencijalni prostori/prakse zasnovane na principu zajedničkog korišćenja urbanih resursa istovremeno izložene stalnom riziku od kooptiranja u koncipirani prostor (proces reprezentacije prostora) (Watchsmuth i Brenner, 2014; Leary- Owhin, 2016). Budući da neoliberalni kapitalizam povećava socijalne probleme, lokalne vlasti su zainteresovane za inovativne načine njihovog rešavanja i otkrivaju potencijal organizacija baziranih na principu zajedničkih dobara kako bi umanjile fiskalne i legitimizacijske probleme, bile uspešnije u kontroli alternativnih praksi, ali i kreirale imidž "kreativnog grada" u preduzetničkom maniru (Mayer, 2009; Kipfer, Saberi i Weidtz, 2013; Karyotis, 2019).
U evropskim zemljama sa slabijim modelima socijalne države (Španija, Portugalija, Grčka) samo-organizovani prostori duže opstaju kao paralelni sistemi, dok u zemljama sa razvijenijim mehanizmima socijalne brige (zemlje severozapadne Evrope) češće dolazi do njihove kooptacije u formalne urbane politike (Čukić, 2018; Čukić i Timotijević, 2020). To može ukazivati da je u kontekstu prvih zemalja jača potreba da se takve prakse tolerišu (jer nadopunjuju veće institucionalne praznine), a da je u kontekstu drugih institucionalni sistem sposobniji za kooptaciju alternativnih praksi. U svakom slučaju, kontekstualizacija tema vezanih za pravo na grad je veoma važna, jer je na lobalnom Severu njihova interpretacija bliža opštijim raspravama o demokratiji i društvenim jednakostima, dok na globalnom Jugu dominiraju pitanja vezana za pojedinačna graðanska prava (na stan, protiv prisilnih iseljavanja, prava ostvarena u nefomalnom sektoru ekonomija na javnom prostoru, i td.) (He, 2015; Robinson, 2016).
3. Efekti neoliberalnog urbanog planiranja u Beogradu
Postsocijalističke zemlje u Evropi specifične su po kasnijem pokretanju pitanja vezanih za pravo na grad i kroz grad, odnosno po kasnijoj mobilizaciji urbanih pokreta u odnosu na zapadnoevropske zemlje (gde su prisutni od 1960-ih godina). Sa ulaskom stranih kompanija kao privilegovanih investitora ti gradovi se ubrzano komercijalizuju, njihovo socijalističko nasleðe se rapidno apsorbuje kapitalom i otuðuje od svoje istorije kako bi postalo adekvatno za kapitalistički proces produkcije i prisvajanja viška vrednosti, odnosno profita (Harvey, 2006). Drugim rečima, postsocijalistički gradovi transformišu se u hiperkapitalističke kako bi uhvatili korak sa gradovima razvijenih evropskih zemalja, uz radikalno odbacivanje socijalističkog iskustva/nasleða kao indikatora razvojnog zaostajanja i devijacije od "normalnih" ekonomskih odnosa (u kapitalizmu) (Ferenčuhová i Gentile, 2016; Liviu i Druţǎ, 2016). To ima za posledicu drastično zanemarivanje resursa u javnom sektoru, redukciju javnih prostora, zelenih površina, pad kvaliteta života i suočavanje sa novim ekološkim izazovima (zagaðenje vazduha, vode, buka). Ipak, u odnosu na opseg i ozbiljnost problema, izostaje značajnija mobilizacija graðana, a razlozi se nalaze u manje razvijenom civilnom sektoru kao nasleðu socijalizma, ali i njegovoj izrazitoj „endžioizaciji" u postsocijalističkom periodu. Naime, podsticanje razvoja civilnog sektora dominantno ide ka profesionalizaciji organizacija civilnog društva od strane EU i drugih fondova u cilju njihovog uključivanja u preduzetnički model upravljanja kao partnera (lokalnih) vlasti, čime se zapostavljaju samonikli (grassroots) pokreti koji nastaju iz potrebe graðana za otporom investicionim projektima promovisanim od strane (lokalne) vlasti (Domaradzka, 2018; Vukelić, Petrović i Kukuridi, 2021). To ne znači da nema inicijativa koje afirmišu pojmove prava na grad i oganizovanje altrenativnih prostornih praksi, kao i ekoloških pokreta. Pre bi se moglo reći da graðane u postsocijalističkim gradovima, kao i u zapadnoevropskim gradovima, na aktivizam pokreće neposredna izloženost različitim vrstama rizika, ali i da (lošija) struktura političkih mogućnosti (vladavina prava, responsivnost institucija u komunikaciji sa graðanima) pravi razlike u poverenju graðana u institucije i uverenju da njihov aktivizam ima smisla (Petrović i Pešić, 2023).
Razvoj gradova u Srbiji od 2000. godine, kada je odblokirana društvenoekonomska transformacija nakon ratova tokom 1990-ih, u potpunosti se uklapa u hiperkapitalistički model postsocijalističkih gradova. U ovom delu rada ilustruju se najbitniji efekti neoliberalnog urbanog planiranja kojima se nipodaštava pravo graðana na grad i otežavaju različiti oblici graðanskog aktivizama u cilju njegove afirmacije. Ocena planerske prakse, pozicije graðana u produkciji prostora i dometa graðanskih protesta, kao i praksi bliskih konceptu diferencijalnog prostora, odnosno korišćenju urbanih resursa po modelu zajedničkih dobara (urban commons), zasniva se na publikacijama Ministartsva prostora, neprofitne organizacije koja okuplja kritički orijentisane arhitekte i urbaniste (i nosioce drugih bliskih profesija). Takav pristup temelji se na Lefevrom stavu da urbanisti i arhitekte, premda su u produkciji koncipiranog prostora pod dominantnim uticajem hegemonih interesa, mogu i treba da sagledaju i širu perspektivu življenog prostora (kao input za koncipiranje prostora) u skladu sa trijadnom perspektivom procesa društvene produkcije prostora (Lefebvre, 1991). Pripadnici navedenih profesija u organizaciji Ministarstva prostora upravo teže da uvaže prostorne prakse nastale u nišama sistema, zalažu se za osnaživanje diferencijalnih prostora i komunikaciju sa nezadovoljnim i zabrinutim graðanima kako bi se prevazišao postpolitički tretman razvojnih pitanja grada od strane neoliberalne države (Harvey 2010; Leary-Owhin, 2016). Predmet analitičke pažnje daljeg teksta ovog odeljka prevashodno je njihova kritička ocena efekata neoliberalnog planiranja u Beogradu, premda Beograd kao glavni i najveći grad kao pod lupom odslikava i stanje u drugim gradovima Srbije.
3.1. Demontaža urbanističkog planiranja: osujećenost prava na grad
Ministarstvo prostora dokumentovalo je potpunu demontažu prostornog i urbanističkog planiranja u Beogradu i Srbiji i ukazalo da se ona ostvaruje posredstvom niza mehanizama kao što su ugraðivanje konkretnih investitorskih (i političkih) zahteva u planove, menjanje rešenja Generalnog urbanističkog plana Beograda, ukidanje kontrolnih urbanističkih parametara u cilju omogućavanja izgradnje vanredno velikih kapaciteta, i sl.5 Takva praksa koncipiranja prostora u interesu privatnih investitora (kapitala) vodi potpunom zanemarivanju ne samo analize i vrednovanja postojećeg stanja (kao ulaznih podataka za nove projekte), već i praćenja i vrednovanja rezultata (novih) realizovanih projekata. Posledično, uvećava se stepen neusklaðenosti javnih ulaganja (u saobraćaj, komunalnu infrastrukturu, zelene površine, vrtiće, škole) sa obimom i dinamikom nove gradnje čime se obesmišljavaju zakonom propisani planerski ciklusi i načela a planska izgradnja se sve manje razlikuje od neplanske (Ðokić i dr., 2023). Kontinuitet permisivnog odnosa vlasti prema bespravnoj gradnji6 stvara specifičan spoj nelegalne prakse i neoliberalne urbane politike koji postaje osnažujući model za urbanizam brutalno podreðen interesima investitora (Sekulić, 2019).
Istraživanjem stavova graðana o razvoju Beograda ustanovljena je relativno niska kritičnost ispitanika prema opštim razvojnim tendencijama grada, ali i izražena svest o koncentraciji odlučivanja u rukama vlasti, o isključenosti graðana iz ovog procesa i zapostavljanju njihovih potreba odnosno o podreðenosti razvoja grada privatnim interesima.7 Latentno nezadovoljstvo i nedovoljna informisanost demotiviše graðane da budu proaktivni, da zahtevaju svoja prava na participaciju u donošenju odluka o planovima/projektima, za šta najčešće nalaze razloge u nedostatku vremena, znanja, ali i poverenja da bi svojim angažovanjem mogli uticati na bilo kakvu promenu (Aksentijević i Timotijević, 2021). Opravdanost takvog stava graðana nalazi se u činjenici da nadležne institucije formalno ispunjavaju samo minimum zakonom propisanih uslova uključivanja javnosti u donošenje odluka bez suštinskog otvaranja dijaloga o predloženim planskim rešenjima prilikom sprovoðenja postupka javnog uvida u nacrte dokumenata urbanističkog planiranja (Radovanović i dr., 2022). Ipak, na osnovu praćenja aktivizma graðana u Beogradu, Ministartsvo prostora zaključuje da graðane neretko pokreće otpor prema najavljenoj gradnji na slobodnim površinama u njihovom susedstvu ili neposrednom okruženju, a koja ugrožava zelenilo i zapostavlja rekreativne površine, te gradnju vrtića, škola, kulturnih sadržaja. Takav aktivizam, iako je dominantno reaktivan i fragmentaran, ne procenjuje se kao neuspešan (Ðokić i dr., 2023).8
S druge strane, na tragu Lefevrovog koncepta prava na grad, Ministarstvo prostora razumeva prakse zasnovane na principu „zajedničkih dobara" ne kao zahtevanje već kao praktično aktiviranje prava graðana, ne kao čekanje da postojeće institucije odgovore (pomognu) već kao izgradnju drugačijih institucija (Čukić, Radovanović i Timotijević, 2019). Iako se za prakse zauzeća prostora (najčešće javnih/državnih preduzeća u iščekivanju ili postupku privatizacije) ne koristi Lefevrov pojam diferencijalnog prostora već pojam „zajedničkih dobara" (eng. commons), takva prakse se povezuje sa Lefevrovim razumevanjem samoupravljanja ne samo kao opozicije i protivteže "pravoj" moći, već kao nove transformišuće i konstitutivne snage (Čukić, 2017). Meðutim, iz ovog ugla, važan je nalaz da se pojam zajedničkog dobra (commons) ne pojavljuje kao ključni ili samoidentifikacioni koncept neposrednih aktera takvih praksi. Ti akteri vide nasleðe samoupravljanja i društvenog vlasništva pre kao prepreku zagovaranju čitavog spektra savremenih oblika kolektiviteta nego kao prednost u odupiranju neoliberalnoj paradigmi urbanog razvoja koja im, zapravo, nameće identitetski otklon od socijalističkog modela samoupravljanja (Čukić i Timotijević, 2020; Čukić i dr., 2020).
Poseban predmet pažnje Ministarstva prostora je i upravljanje prostorima u javnoj svojini na osnovu kojih se može oceniti odnos lokalne vlasti prema pitanju pravičnosti i konceptu opšteg, odnosno javnog interesa. U tom smislu, korišćenje javne svojine kao resursa za ostvarivanje prihoda je suprotstavljeno sagledavanju javne svojine kao instrumenta održivog razvoja u svim njegovim aspektima (ekonomski, socijalni, kulturni, ekološki). Analizom raspoloživih podataka za Beograd utvrðena je isključivo tržišna orijentacija upravljanja poslovnim prostorom u svrhu sticanja prihoda, nepostojanje kompletnog registra prostora u javnoj svojini, i odsustvo jasnih kriterijuma za ustupanje prostora koje onemogućava da se zakupci koji bi u prostoru obavljali različite (profitne-neprofitne) delatnosti ravnopravno nadmeću za isti prostor (Stojić, 2018). Iako je javno-civilno partnerstvo mehanizam kooptiranja civilnog sektora u neoliberalni model upravljanja, ukazano je i da bi radikalizacija njegovih potencijala mogla doprineti pozitivnim promenama u produkciji prostora. To je jedna od implicitnih poruka Minstarstva prostora koje promoviše (u tom smislu uspešne) primere javno-civilnog partnerstva u razvijenim evropskim zemljama (Čukić, 2018; Čukić i dr., 2018).9
4. Zaključna diskusija
Shodno složenosti Lefevrovog koncepta prava na grad kao i izazovima njegovog prevoðenja u društvenu praksu, u završnom odeljku kritički se sumiraju razmatrana pitanja i ukazuje na neke od dilema koje su značajne za razumevanje (ne)mogućnosti da graðani ostvaruju pravo na grad u neoliberalnom kontekstu uopšte, kao i u Beogradu odnosno u gradovima Srbije .
Prvo, doprinos neomarksističke teorije razumevanju društvene produkcije (urbanog) prostora, posebno Lefevrove misli, jeste u probijanju granica pozitivističkog pristupa, odnosno u prevazilaženju dualizma materijalnog i mentalnog posredstvom društvenih praksi. Pozitivizam tehnicističkog urbanizma se u tom svetlu pokazuje kao odsustvo promišljanja budućnosti koja uvek ima elemente realne utopije, a Lefevrov trijadni pristup upravo ukazuje da alternativne prakse/prostori nisu slobodno lebdeće utopije već diferencijalne trajektorije utemeljene u interaktivnoj dinamici procesa društvene produkcije prostora. Otuda se, uprkos revolucinarnoj dimenziji marksisitičke teorije, sve veća pažnja usmerava na one elemente Lefevrove misli koji ukazuju na mogućnosti generisanja alternativnih praksi u nišama sistema, koje mogu rezultirati promenama u malim koracima, poput produkcije diferencijalnih prostora odnosno praksi upravljanja prostornim resursima kao zajedničkim dobrima. Afirmacija tako produkovanih razlika i njihovog političkog potencijala veliki je izazov za organizacije civilnog društva, koje su u značajnoj meri depolitizovane i kooptirane u preduzetnički model upravljanja, te se (moćni) akteri koncipiranog prostora (procesa reprezentacije prostora) pokazuju uspešnijim u interakciji sa i preuzimanju značenja iz druga dva procesa produkcije prostora u koje su graðani neposrednije uključeni (procesa prostora reprezentacije i prostornih praksi) a koje (teže da) kontrolišu.
Drugo, kompromis izmeðu neoliberalizma i neomenadžerijalizma daje relevantnost Lefevrovom konceptu prava na grad zbog sve radikalnije ugroženosti socijalnih prava i erozije ideje društvene solidarnosti odnosno ideje pravednog grada. Aktivizam zasnovan na pravu na grad u Lefevrovom odreðenju doprinosi formiranju graðana kao kolektivnih subjekata čemu, paradoksalno, može indirektno pogodovati i preduzetnička urbana politika uprkos svoðenju socijalnih pitanja na individualnu odgovornost, jer na različite načine obezvlašćuje i marginalizuje sve graðane. Otuda se i mizerija koju ona generiše poopštava, prevazilazi pitanja siromaštva i socijalne isključenosti iz odreðenih prostora/sadržaja i u najširem smislu se odnosi na osećaj otuðenosti ljudi od prostora koje kapital prisvaja, narušavajući ne samo identitet grada već i lokalnog stanovništva. Takoðe, ideološko naglašavanje ekoloških (kao kontrolisanih) rizika uz potiskivanje (vidljivosti) socijalnih problema postepeno podstiče mobilizaciju graðana koji sve češće i u sve većem broju sagledavaju narastajuće društvene probleme kao egzistencijalno važne, kako na ličnom tako i na kolektivnom planu i zahtevaju ne samo bolji već i drugačiji kvalitet života u svojim gradovima (Mayer, 2016).10
Treće, relevantnost koncepta prava na grad ishodi i iz značaja grada kao lokusa političkih borbi u prostornoj geometriji moći globalnog kapitalizma. Naime, koncentracija moći (odlučivanja) na nekom prostornom nivou (subnacionalni, nacionalni, nadnacionalni) je društveno produkovana i u stalnoj je promeni odnosno odreðena je relacijom sa drugim nivoima (Brener, 2001, Purcell 2009). Danas se urbani nivo prepoznaje kao značajan strateški front društvenih pokreta i njihovog umrežavanja jer smanjenje nacionalno specifičnih razlika praktične politike omogućava neposrednije ispoljavanje interesa globalnog kapitala na lokalnom nivou. S druge strane, ugrožavanje socijalnih prava postaje opšti problem na globalnoj razini, odvija se po istom/sličnom obrascu u različitim lokalitetima, a često su i iste globalne korporacije akteri raseljavanja, privatizacije javnih dobara i sl. (Uitermark, Nicholls i Loopmans, 2012).11 Pored toga, kako je kapitalistička urbanizacija konačno i potpuno podredila ruralni prostor industrijskoj logici, kapitalističkoj proizvodnji i akumulaciji (Lefebvre 2003, 2009), borba za prostornu pravdu zahteva proširenje koncepta prava na grad i na druge prostore (Elden i Morton, 2015). Sve to doprinosi da se analitički i politički poveže mobilizacija protiv otimanja zemljišta, infrastrukturnih projekata i raseljavanja u gradovima i u naizgled udaljenim ruralnim regionima (Brenner i Schmid, 2015), što sve dodatno povezuje proteste voðene konceptom prava na grad i one koji se ostvaruju kroz grad (Barnett, 2014).
Četvrto, u postsocijalističkom konteksu, radikalni neoliberalizam fragmentuje društvo, razgraðuje društvenu solidarnost, formatira stavove graðana u skladu sa individualističkom perspektivom javnih politika i visokim vrednovanjem privatnog vlasništva, što graðane donekle udaljava od ideja i praksi vezanih za ostvarivanje prava na grad. Tome doprinosi i ideološko obezvreðivanje samoupravljanja i većih kolektivnih akcija koje se vezuju za neuspeh socijalizma, te relativna uspešnost vlasti da kanališe samonikle pokrete graðana protiv investitorskih projekata u njihovom neposrednom susedstvu, jer takav reaktivan vid graðanskog aktivizma uglavnom ostaje situacioni odnosno fragmentiran. Nešto veći stepen kolektivnog nezadovoljstva u Beogradu i drugim gradovima u Srbiji mobilisala su ekološka pitanja (poput protesta protiv iskopavanja litijuma i korporacije Rio Tinto), koja su se više ticala prava koja se iskazuju kroz grad nego prava na grad. Jedan od ograničavajućih faktora zagovaranja prava na grad u Beogradu, ali i u drugim velikim gradovima u Srbiji u koje ulazi krupan (inostrani) kapital, jeste i činjenica da je moć koncipiranja urbanog prostora koncentrisana primarno na republičkom a ne na lokalnom nivou.12
Peto, prostorne prakse marginalnih grupa se zanemaruju iako je samoprovizija krova nad glavom iskustvo dugog trajanja u Beogradu/Srbiji. Naime, diferencijalni prostori tih grupa nikada nisu bili istinski predmet interaktivne pažnje onih koji konceptualizuju prostor, za razliku od pažnje koju posvećuju prilagoðavanju propisa željama krupnih investitora (Sekulić, 2019). Nažalost i pažnja organizacija civilnog sektora uglavnom je usmerena na aktivizam srednjih slojeva u domenu zauzeća prostora i zajedničkog upravljanja prostornim resursima (u oblasti kulture ili kooperativnih rešenja u oblasti stranovanja). Mogući razlog je i što se pozitivni primeri takvih prostornih praksi, koje najčešće prati i njihova ekplicitna politizacija, većinski preuzimaju iz gradova razvijenih (evropskih) zemalja, dok prakse marginalnih grupa po pravilu ostaju svedene na depolitizovane strategije lokalnog snalaženja. U tom pogledu, zapostavlja se Lefevrovo povezivanje koncepta diferencijalnog prostora sa praksama neformalne (samostalne) gradnje u gradovima zemalja u razvoju, koje je smatrao ishodom praktičnog društvenog života najčešće ljudi na marginama sistema koji im otežava ostvarivanje prava na stan/grad (Robinson, 2016). Relevantnost takvih konstatacija za (post)socijalistički Beograd (i gradove u Srbiji) je nesumnjiva, te i takve prakse treba razmatrati u svetlu pitanja ko ima prava da kategoriše šta je značajno, odnosno šta treba ukloniti iz reprezentacije grada na kojoj se zasnivaju njegovi planovi, strategije i budžet (Lefebvre, 1996; 2003; Wilson 2013; Huchzermeyer, 2014).
Šesto, otvoreno je i pitanje da li će (i kako) ulazak političkih organizacija nastalih iz pokreta koji se pozivaju na koncept prava na grad u institucije upravljanja uticati na produkciju prostora u Beogradu/gradovima Srbije.13 Iskustvo osvajanja lokalne vlasti (najčešće tesnom većinom) sličnih organizacija u Španiji 2015. godine - najpoznatiji je uspeh Ade Kolau koja je postala gradonačelnica Barselone dolazeći iz pokreta za stambena prava, ukazalo je na ograničenje njihovog institucionalnog delovanja u (prema njima) neprijateljskom političkom i medijskom okruženju, odnosno na neophodnost radikalnijeg poimanja prava na grad kroz stalni graðanski aktivizam, to jeste pronalaženja adekvatne srazmere izmeðu delovanja van institucija i kroz institucije (Fricaudet, 2019). To zapravo znači da strategija kombinovanja institucionalne i vaninstitucionalne borbe u ostvarivanju prava na grad i promena u društvenoj produkciji prostora zahteva značajno podizanje i stalnost graðanskog aktivizma, sasvim u skladu sa Lefevrovim odreðenjem prava na grad. To je, meðutim, preduslov koji je do sada, osim incidentno, nedostajao gradovima u Srbiji, a reklo bi se posebno Beogradu, uprkos značajnim indikacijama ugrožavanja ne samo prava na grad već i kroz grad (korišćenje javnih gradskih prostora za proteste koji prevazilaze pitanja vezana neposredno za lokalne resurse).
Na kraju, tragično urušavanje nadstrešnice na železničkoj stanici u Novom Sadu14 brutalno ukazuje na značaj koji za kapital ima sekundarni tok cirkulacije kapitala (u sektoru nekretnina) u hiperkapitalističkom kontekstu, na pogubne posledice demontaže prostornog i urbanog planiranja koje „plansku" gradnju opasno približava neplanskoj i obesmišljava ulogu struke u produkciji prostora, a suvišno je i pominjati isključenost graðana iz koncipiranja gradskog prostora. Taj dogaðaj je graðanima na drastičan način predočio da je prostor njihove svakodnevice pod najdirektnijim uticajem interesa kapitala i nefunkcionisanja države u skladu sa javnim interesom, odnosno onoga što Lefevr naziva kompromisom izmeðu neoliberalizma i neomenadžerijalizma. To je pokrenulo intenzivan osećaj egzistencijalne ugroženosti graðana, neposredniji u odnosu na postojeće (zagaðenja vazduha u gradovima Srbije, zagaðenja vode, posebno u gradovima u Vojvodini)15 ili najavljene ekološke rizike (iskopavanja litijuma) i nezadovoljstva radom državnih institucija u raznim domenima. Ostaje otvoreno pitanje da li bi to mogla biti prekretnica i u odlučnijem zalaganju graðana za ostvarivanje prava na grad i kroz grad, kao što nagoveštava pobuna koju su pokrenuli studenti državnih univerziteta u najvećim gradovima Srbije.16
Sidebar
References
Literatura
Aksentijević, M., Timotijević, J. 2021. Beograd raste i nastaviće da raste. Beograd: Institut za urbane politike/Minsitarstvo prostora.
Barnett, C. 2014. What Do Cities Have to Do with Democracy? International Journal of Urban and Regional Research, 38(5):1625-43. DOI:10.1111/1468- 2427.12148
Beck, U. 2001. Pronalaženje političkoga: prilog teoriji refleksivne modernizacije. Zagreb: Naklada Jesenski i Turk.
Blokland, T. et al. 2015. Urban citizenship and right to the city. International Journal of Urban and Regional Research, 39(4): 655-665.
Bollier, D. 2016. Commoning as a Transformative Social Paradigm. The Next System Project. Navedeno prema Čukić et al. (2020).
Brenner, N. 2001. State theory in the political conjuncture: Henri Lefebvre's comments on a new state form. Antipode, 33:783-808.
Brenner, N., Marcuse, P., Mayer, M. 2009. Cities for people, not for profit. City, 13(2-3):176-184. DOI: 10.1080/13604810903020548
Brenner, N., Elden, S. 2009. Henri Lefebvre on state, space, territory. International Political Sociology 3: 353-377. DOI: 10.1111/j.1749-5687.2009.00081.x
Brenner, N., Schmid, Ch. 2015. Towards a new epistemology of the urban? City, 19(2-3):151-182. https://doi.org/10.1080/13604813.2015.1014712
Brown, A. 2013. The Right to the City: Road to Rio. International Journal of Urban and Regional Research, 37(3): 957-71.DOI:10.1111/1468-2427.12051
Castells, M. 1977. The urban question: A marxist approach. London: Edward Arnold.
Čukić, I. (ur). 2017. Ka drugačijem gradu1. Beograd: Mirko Art
Čukić, I. 2018. Aktiviranje prostora kroz samo-organizovanje. U: Ćukić, Iva (ur), Ka drugačijem gradu 2. Beograd: Mirko Art (72-98).
Čukić, I. i dr. 2018. Kako zajednički do krova nad glavom, prilog kreiranju stambenih politika u Srbiji. Beograd: Mirko Art.
Čukić, I., Radovanović, K., Timotijević, J. (ur).2019. Ka drugačijem gradu 3. Beograd: Ministarstvo prostora. Institut za urbane politike.
Čukić, I., Timotijević, J. 2020. Theorethical Framework. U: Čukić, Iva., et al. 2020. Spaces of communing: urban commons in the ex-YU region. Beograd: Ministarstvo prostora.Institut za urbane politike (18-39).
Čukić, I. et al. 2020. Spaces of communing: urban commons in the ex-YU region. Beograd: Ministarstvo prostora. Institut za urbane politike.
Della Porta, D., Diani, M. 1999. Social movements: An introduction. Blackwell Publishing.
Domaradzka, A. 2018. Urban Social Movements and the Right to the City: An Introduction to the Special Issue on Urban Mobilization. Voluntas, 29:607- 620 https://doi.org/10.1007/s11266-018-0030-y
Ðokić, J. i dr. 2023. Razorni trendovi srpskog urbanizma: Demontaža planiranja u nekoliko koraka. Beograd: Nova planska praksa.
Elden, S., Morton, A.D. 2015. Thinking Past Henri Lefebvre: Introducing "The Theory of Ground Rent and Rural Sociology". Antipode,48(1): 57-66. doi: 10.1111/anti.12171
Fainstein, S. 2010. The Just City. Cornell University Press.
Fainstein, S. 2016. Financialisation and justice in the city: A commentary. Urban Studies, 53(7) 1503-1508, DOI: 10.1177/0042098016630488
Ferenčuhová, S., Gentile, M. 2016. Introduction: Postsocialist cities and urban theory, Eurasian Geography and Economics, 57(4-5): 483-496.
Fisker, J. K. et al. (eds). 2019. The Production of Alternative Urban Spaces An International Dialogue. London: Routledge.
Fricaudet, M. 2019. Is the Right to the City a Right or a Revolution? U: Venturini, F., Deirmenci, E., Morales, I. (eds) Social Ecology and the Right to the City - Towards Ecological and Democratic Cities. Black Rose Books (58-70).
Harvey, D. 2004. The 'New' Imperialism: Accumulation by Dispossession. The Socialist Register, 40: 63-87.
Harvey, D. 2005. A Brief History of Neoliberalism. Oxford University Press.
Harvey, D. 2006. Spaces of Global Capitalism. A Theory of Uneven Geographical Development. Verso.
Harvey, D. 2008. The Right to the City. New Left Review, 53: 23-40.
Harvey, D., Potter, C. 2009. The right to the Just City. U: Marcuse, Peter et al. (eds). Searching for the Just City. Debates in urban theory and practice. London: Routledge (40-51).
Harvey, D. 2009. Social Justice and the City. Athens: University of Georgia Press.
Harvey, D. 2010. The Enigma of Capital and the Crises of Capitalism. London: Profile Books.
Harvey, D. 2012. Rebel Cities:From the Right to the City to the Urban Revolution. London: Verso.
He, S. 2015. Right to the City: A Liberal-Democratic Perspective. U: Wright, James. (editor-in-chief), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, 2nd edition, 20:673-679. Oxford: Elsevier.
Hess, Ch. 2008. Mapping the New Commons., SSRN Electronic Journal, dostupno na https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1356835
Huchzermeyer, M. 2014. Humanism, creativity and rights: invoking Henri Lefebvre's right to the city in the tension presented by informal settlements in South Africa today. Transformation Critical Perspective on Southern Africa, 85(1):65-91 DOI:10.1353/trn.2014.0026
Jones, K., Popke, J. 2010. Re-envisioning the city: Lefebvre, HOPE VI, and the neoliberalization of urban space. Urban Geography, 31(1):114-133. DOI: 10.2747/0272-3638.31.1.114
Karyotis, Th. 2019. Moving Beyond the Right to the City: Urban Commoning in Greece. U: Venturini, F., Deirmenci, E.., Morales, I. (eds) Social Ecology and the Right to the City - Towards Ecological and Democratic Cities. Black Rose Book. (71-85).
Kipfer, S. 2008. How Lefebvre urbanized Gramsci: Hegemony, everyday life, and difference. In Goonewardena K., Kipfer S., Milgrom R., Schmid C. (Eds.), Space, difference, everyday life: Reading Henri Lefebvre. London, England: Routledge (193-211).
Kipfer, S., Goonewardena, K., Schmid, Ch. 2008. On the production of Henri Lefebvre. U: Goonewardena, K. et al. (eds) Space, Difference, Everyday Life - Reading Henri Lefebvre. London: Routledge (1-24).
Kipfer, S., Saberi, P., Wieditz, T. 2013. Henri Lefebvre: Debates and Controversies, Progress in Human Geography, 37(1): 115-134. 10.1177/0309132512446718
Leary-Owhin, M. 2016. Exploring the production of urban space: Differential space in three post-industrial cities. Policy Press.
Leary-Owhin, M. 2018. Lefebvre's transduction in a neoliberal epoch. U: Leary- Owhin, Michael., John, McCarthy (eds). The Routledge Handbook of Henri Lefebvre, The City and Urban Society. Routledge (25-39).
Lefebvre, H. 1976. Reflectons on the Politics of Space. Antipode, 8(2):30-37. https://doi.org/10.1111/j.1467-8330.1976.tb00636.x
Lefebvre, H. 1991. The production of space. Oxford UK: Blackwell.
Lefebvre, H. 1996. [1967] The Right to the City. In: Kofman, Eleonore. Lebas, Elisabeth. (eds.) Writing on Cities. London: Blackwell (63-184), [147-160].
Lefebvre, H. 2003. The Urban Revolution. University of Minnesota Press.
Lefebvre, H. 2009. It Is the World that Has Changed. In: Brenner, N., Elden, S. (eds.) State/Space. University of Minnesota Press (153 - 164).
Liviu, C., Druţǎ, O. 2016. The Specter of Zombie Socialism and the Rise of Neoliberalism in Post-Socialist Central and Eastern Europe. Eurasian Geography and Economics 57(4): 1-24.
Mayer, M. 2016. Neoliberal Urbanism and Uprisings Across Europe. In: Mayer, M., Thörn, C., Thörn, H. (eds) Urban Uprisings. Palgrave Studies in European Political Sociology. Palgrave Macmillan, London. (57-92) https://doi. org/10.1057/978-1-137-50509-5_2
Mayer, M. 2009. 'The 'Right to the City' in the context of shifting mottos of urban social movements'. City,13(2):362- 374. DOI: 10.1080/13604810902982755
Merrifield, A. 2006. Henri Lefebvre, A Critical Introduction. London: Routledge.
Petrović, M. 2001. Post-socialist Housing Policy Transformation in Yugoslavia and Belgrade. European Journal of Housing Policy, 1(2): 211-231. https://doi. org/10.1080/14616710110083434
Petrović, M., Pešić, J. 2023. Potentials and Obstacles for the Transnationalisation of Recent Environmental Struggles in Serbia, Sociologija i prostor, 61(2): 397- 422. https://doi.org/10.5673/sip.61.2.7
Pugalis, L.,Giddings, B. 2011. A Renewed Right to Urban Life: A Twenty-First Century Engagement with Lefebvre's Initial „Cry"', Architectural Theory Review, 16 (3): 278-295. DOI: 10.1080/13264826.2011.623785
Purcell, M. 2009. Resisting Neoliberalization: Communicative Planning or Counter-Hegemonic Movements? Planning Theory, 8(2): 140-165, doi/10.1177/1473095209102232
Radovanović, B., Prodanović, S. 2023 Opšte dobro, javni interes i zajedničko: konceptualna razgraničenja u istorijskoj perspektivi i savremene dileme. Sociologija 65(3): 338 - 355. https://doi.org/10.2298/SOC221116015R
Robinson, J. 2016. Starting from anywhere, making connections: globalizing urban theory. Eurasian Geography and Economics, 57(4-5): 643-657. https:// doi.org/10.1080/15387216.2016.1271617
Schmid, Ch. 2008. Henri Lefebvre's Theory of the Production of Space: Towards a three -dimensional dialectic. U: Goonewardena, Kanishka et al. (eds) Space, Difference, Everyday Life - Reading Henri Lefebvre. London: Routledge (27-44).
Shields, R. 2005. Lefebvre, Love and Struggle. Spatial Dialectics. Taylor & Francis e-Library.
Sekulić, D. 2019. On Hidden Power. U: Čukuć, Iva., Timotijević, Jelena., Radovanović, Ksenija. (ur). Ka drugačijem gradu 3. Beograd: Institut za urbane politike (116-132).
Stanek, L. 2008. Space as concrete abstraction: Hegel, Marx, and modern urbanism. In: Lefebvre H(ed.) Space, Difference, and Everyday Life: Reading Henri Lefebvre. New York: Routledge (62-79).
Stanek, L., Schmid,Ch., Moravansky, A. (eds) 2015. Urban Revolution Now: Henri Lefebvre in Social Research and Architecture. Surrey: Ashgate.
Stojić, B. 2018. Upravljanje poslovnim prostorima u javnoj svojini grada Beograda. U: Ćukić, Iva (ur), Ka drugačijem gradu 2. Beograd: Mirko Art (60-71).
Svirčić-Gotovac, A., Zlatar-Gamberožić, J., Nikšić, M. 2021. Public participation in post-communist cities between stagnation and progress: The examples of Zagreb and Ljubljana. Urbani Izziv 32(1):75-84. DOI: 10.5379/urbani-izziven-2021-32-01-001
Uitermark, J., Nicholls, W., Loopmans, M. 2012. Guest Editorial - Cities and social movements: theorizing beyond the right to the city. Environment and Planning A, 44: 2546-2554. doi:10.1068/a44301
Vukelić, J., Petrovic, M., Kukuridi, A. 2021. Environmental Activism in Serbia: Challenges to Cooperation Between Professional and Grassroots Organisations. Balkanologie, 16(2) https://doi.org/10.4000/balkanologie.3485
Wachsmuth, D., Brenner, N. 2014. Introduction to Henri Lefebvre's "Dissolving city, planetary metamorphosis", Environment and Planning D: Society and Space, 32:199 - 202.
Wilson, J. 2013. The Devastating Conquest of the Lived by the Conceived: The Concept of Abstract Space in the Work of Henri Lefebvre, Space and Culture 16(3):364-380 DOI: 10.1177/1206331213487064
Footnote
