Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın kullandığı Para politikası araçları (1980-1990)

Abstract

Sosyal gelişmenin belli bir aşamasından sonra ortaya çıkan "merkez bankacılığı" kavramı, bankacılık literatüründe nisbeten yeni bir deyimdir. Kağıt para kullanımının yaygınlaşması, yüzde yüz altın karşılık uygulamasının kalkması ve para sistemlerinin banknota dayanmaya başlaması ile birlikte merkez bankacılığı fikride gelişmiş ve uygulaması iktisadi bir zorunluluk haline gelmiştir. Dolaşımda bulunan para miktarının ekonominin ihtiyaçlarına göre ayarlanması gereği ile birden fazla ticaret bankasının rastgele banknot çıkarmasının doğurduğu sakıncalar, banknot ihracının tek bir banka tarafından düzenlenmesi zorunluluğunu doğurmuştur.

Banknot ihracı imtiyazının tek bankaya tanınması, parada yeknesaklığı sağlamış ve para-kredi işlerinin devletin politikasına uygun bir şekilde, iktisadi hayatın akışına göre düzenlenmesini kolaylaştırmıştır.

Çağımızda merkez bankaları, hükümetin para ve kredi politikasını yürüten, devletin hazinedarlığını yapan, hükümetin ekonomik ve mali alanlarda danışmanlığını üstlenen kuruluşlar konumuna gelmişlerdir. Bu nedenledir ki, günümüzde, her ülkenin bir merkez bankası vardır. Bu bankalar, genel ekonomi politikasının bir parçası olan para politikasını yürütmekle görevlidirler. Merkez bankaları, para politikalarını üstlendikleri işlevler vasıtasıyla yürütmekte ve ülke ekonomisi üzerinde etkili olabilmektedirler. Dolayısıyla üstlenilen işlevlerin etkili bir şekilde yerine getirilmesi büyük önem taşımaktadır. Banknot ihracı işlevi, temel merkez bankacılığı işlevleri arasında ilk sırayı almaktadır. Ülke düzeyinde tedavülde bulunan banknotlar, paranın tüm işlevlerini yerine getirebilmelidir. Bunun için ise, milli paranın iç ve dış istikrarının sağlanması ve ülke ekonomisinin ihtayaçlarını karşılayacak düzeyde banknot ihraç edilmesi gerekmektedir. Bu durum, merkez bankalarının bir takım etkili para politikası araçlarına sahip olmalarını zorunlu kılmaktadır. Başvurulacak araçlardan istenilen sonuçların elde edilebilmesi için herşeyden önce mali sistemin güvenilir ve etkin bir şekilde işleyişinin sağlanması gerekmektedir. Çünkü, merkez bankaları üstlendikleri işlevleri yerine getirirlerken kullandıkları para politikası araçları ile mali sistemi ve dolayısıyla ekonomiyi etkilemektedirler,

Ülkemizde, merkez bankacılığı geç gelişmiştir. Bu durumun nedeni, Osmanlı İmparatorluğu döneminde kredi örgütlenmelerinin az olması ve bunların gayri-müslim azınlığın elinde oluşuydu. 1863 yılında kendisine banknot ihracı imtiyazı verilen Osmanlı Bankası, esas olarak bir merkez bankasından beklenen, ekonominin İikiditesini ve kredi hacmini düzenleme gibi işlevleri hiçbir zaman yerine getirmemiştir. Banka, reeskont ve kanuni karşılık oranının saptanması gibi para politikası araçlarını kullanamamış; bu tür yetkilerede zaten sahip olmamıştır. Hükümetin hazinedarlığı ve mali ajanlığı görevini bir ölçüde yerine getirmiş olmakla beraber, çoğu kez devletin kısa vadeli borçlanma taleplerine olumlu karşılık verilmemiş, devletin ihtiyaçlarından çok bankanın karlılığı prensibini ön planda tutulmuştur. Bu özellikleri nedeniyle Osmanlı Bankası, bir devlet bankasının işlevlerini kısmen yerine getirirken, esas itibariyle bir ticaret bankası olarak faaliyet göstermiştir.

Gerçek anlamda bir merkez bankasının kurulması Cumhuriyet döneminde gerçekleşmiştir. Yabancı sermaye ile kurulan Osmanlı Bankası, Birinci Dünya Savaşında avrupa Ülkelerinde merkez bankalarının hükümetlere sağladıkları kolaylıkları Osmanlı Hükümeti'nden esirgemiştir. Savaş sonrasında para arzı yönetiminin yabancı sermaye ile kurulmuş bir bankaya bırakılması konusunda ciddi endişeler ortaya çıkmıştır. Nitekim, esas itibariyle imtiyazlı yabancı şirketlere karşı olan Cumhuriyet Hükümeti, 30 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı Kanun ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nı kurarak ülkeyi milli bir kredi kurumuna kavuşturmuştur. 1970'de 1211 sayılı Kanım ile yeni bir statüye kavuşturulan bu Banka, ülkemizde para ve kredi işlerini ekonominin ihtiyacına ve devletin izlediği iktisadi politikaya göre ayarlamakla görevlendirilmiştir. Sözkonusu Kanun ile, T.C.Merkez Bankası'nın yapısı ve işlevleri geliştirilmeye çalışılmış;1980 sonrası düzenlemeler bu süreci devam ettirmiştir.

Banka, para ve kredi işlerini yürütürken, yukarıda belirtilen genel amaca uyumlu olarak bir takım para politikası araçları kullanmaktadır.

Abstract (AI English translation)

Information popover about translation disclaimer

The concept of "central banking", which emerged after a certain stage of social development, is a relatively new phrase in the banking literature. As the use of paper money became widespread, the 100% gold reserve practice was abolished, and monetary systems began to be based on banknotes, the idea of central banking developed and its implementation became an economic necessity. The need to adjust the amount of money in circulation according to the needs of the economy and the drawbacks caused by the random issue of banknotes by more than one commercial bank have led to the necessity of regulating the issuance of banknotes by a single bank.

Granting the privilege of issuing banknotes to a single bank ensured uniformity in money and facilitated the regulation of money-credit affairs in accordance with the policy of the state and according to the flow of economic life.

In our age, central banks have become institutions that carry out the government's monetary and credit policies, act as treasurers of the state, and advise the government in economic and financial fields. That is why today, every country has a central bank. These banks are responsible for carrying out monetary policy, which is a part of the general economic policy. Central banks carry out monetary policies through the functions they undertake and can have an impact on the country's economy. Therefore, it is of great importance to carry out the undertaken functions effectively. The banknote issuance function ranks first among the basic central banking functions. Banknotes in circulation at the country level must be able to perform all the functions of money. For this, it is necessary to ensure the internal and external stability of the national currency and to issue banknotes at a level that meets the needs of the country's economy. This situation requires central banks to have some effective monetary policy tools. In order to achieve the desired results from the instruments to be used, first of all, it is necessary to ensure the reliable and effective functioning of the financial system. Because, central banks affect the financial system and therefore the economy with the monetary policy tools they use while performing their functions.

In our country, central banking developed late. The reason for this situation was that there were few credit organizations during the Ottoman Empire and they were in the hands of the non-Muslim minority. The Ottoman Bank, which was given the privilege of issuing banknotes in 1863, never fulfilled the functions expected from a central bank, such as regulating the liquidity of the economy and the credit volume. The bank could not use monetary policy tools such as rediscount and determination of the legal reserve ratio; It did not have such powers anyway. Although he fulfilled his duty as the government's treasurer and financial agent to some extent, the government's short-term borrowing requests were often not responded to positively, and the principle of bank profitability was prioritized rather than the needs of the state. Due to these features, the Ottoman Bank operated primarily as a commercial bank, while partially fulfilling the functions of a state bank.

The establishment of a real central bank took place during the Republic period. The Ottoman Bank, which was established with foreign capital, denied the Ottoman Government the facilities that the central banks in European countries provided to the governments during the First World War. After the war, serious concerns arose about leaving the management of the money supply to a bank established with foreign capital. As a matter of fact, the Government of the Republic, which was essentially against privileged foreign companies, established the Central Bank of the Republic of Turkey with Law No. 1715 dated 30 June 1930, thus giving the country a national credit institution. This Bank, which gained a new status with the Decree No. 1211 in 1970, is tasked with adjusting the money and credit affairs in our country according to the needs of the economy and the economic policy followed by the state. With the said Law, the structure and functions of the Central Bank of the Republic of Turkey were tried to be improved; post-1980 regulations continued this process.

While conducting money and credit business, the bank uses a number of monetary policy tools in line with the general purpose stated above.