Vizuelni Elementi u Prozi Srpske Neoavangarde i Postmodernizma

Abstract

U ovom radu bavimo se teorijskim, stilskim, komparativnim i hermeneutičkim istraživanjem vizuelnih elemementa u prozi srpskog postmodernizma i neoavangarde. Pod vizuelnim elementima podrazumevamo ovom prilikom: slike, ilustracije, karikature, embleme, kolaže i fotomontaže. Cilj istraživanja je upućivanje na specifičan odnos između teksta i slike u višemedijskoj postmodernoj i neoavangardnoj prozi: odnos koji nije mimetičan, kao što je to slučaj sa formom klasične slikovnice, već metaforički, alegorijski, simbolički, ironijski ili dekonstruktivni. Istraživanje je panoramsko i temelji se na korpusu književnih radova sledećih autora: Vladana Radovanovića, Save Damjanova, Vojislava Despotova i Milorada Pavića.

U uvodnom delu rada preciznije obrazlažemo pojmove „vizuelnog elementa“, „proze“ (u neoavangardnom i postmodernom kontekstu), odnosno šta tačno podrazumevamo pod stilskim odrednicama „neoavangarda“ i „postmodernizam“. U kontekstu savremene eksperimentalne književnosti, tradicionalna genološka određenja poput „proze“ ili „poezije“ nisu dovoljna da obuhvate različite međužanrovske i višemedijske pojave poput grafotekstualne književnosti, te prozu i pseudoprozu definišemo kao književne tekstove izražene narativne strukture čiji odnos sa vizuelnim elementima nije isključivo samoreferentni. Slična problematika postoji i u slučaju termina „neoavangarda“ i „postmoderna“ usled raznolikosti tumačenja ovih stilskih formacija u relevantnoj literaturi. U ovom radu se stoga odlučujemo za zajedničku upotrebu ovih termina, upućujući time ne samo na već dokumentovane pojave prožimanja neoavangarde i postmoderne u srpskoj književnosti („Mlada srpska proza“), već i na njihovo zajedničko poreklo u eksperimentalnim postupcima starije manirističke književnosti (srednji vek, renesansa, barok). Govoreći o vizuelnim elementima u prozi, skrećemo pažnju na tendenciju književnog teksta da, pod uticajem vizuelnih elemenata u višemedijskom odnosu, poprima osobine ergodičke, odnosno nelinearno čitljive književnosti.

Deo istraživanja posvećen stvaralaštvu Vladana Radovanovića počinje osvrtom na teorijsku strukturu njegovog manifesta-studije Vokovizuel. Pri interpretaciji ovog dela u ključu poetike avangardnog manifesta, izvlačimo zaključke da je Vokovizuel delo sa manifestnim odlikama koje se prepliću sa metodologijom naučno utemeljene, radikalno progresivne književne teorije. Značajna osobenost Vokovizuela je i metateorijski aspekt ovog dela, putem kojeg Radovanović ističe nedoslednosti u aktuelnom sistemu književne genološke klasifikacije. Takve su nedoslednosti jedan od glavnih uzroka, prema autoru, zašto višemedijskoj književnosti nije posvećena ozbiljnija pažnja u književnoteorijskim razmatranjima glavnog toka. Naučni postupak u Vokovizuelu pre svega je usmeren na definisanje tzv. „vokovizuelnog“, naročitog vida umetnosti u kojoj su tekstualni i vizuelni medijum podjednako zastupljeni. U radu se stoga bavimo ispitivanjem i preispitivanjem Radovanovićevih ideja o ovom predloženom teorijskom određenju, razmatrajući pritom da li se, prema Radovanovićevim teorijskim upustvima, „vokovizuelno“ može smatrati književnošću ili ne. U ovom delu rada pažnja je posvećena i ispitivanju Radovanovićevog specifičnog naučnog aparata, pojmovnika, metodologije, kao i njegovih shvatanja moderne i klasične umetničke estetike i semiotike. Naposletku komentarišemo i dopunjujemo Radovanovićev pregled višemedijske tradicije evropske književnosti od antičke do srednjevekovne književnosti.

U drugom delu celine o stvaralaštvu Vladana Radovanovića bavimo se teorijskim i istorijskim određenjem njegovih najznačajnijih vokovizuelnih dela: grafičke poeme Pustolina i konceptualističkog projekta Poliedar. Modernističke uzore Pustoline pronalazimo u poznom stvaralaštvu Stefana Malarmea, odnosno u njegovoj eksperimentalnoj vizuelnoj poemi Bacanje kocke i nedovršenom ergodičkom projektu Knjiga. U vizuelnoj strukturi Pustoline pronalazimo elemente koji ovo delo povezuju sa ranijom tradicijom višemedijske književnosti (figuralnu poeziju i baroknu lavirintsku pesmu), kao i unikatno avangardističke postupke poput nelinearne sintaksičke tipografije, vizuelnog „kvarenja“ tekstualnog materijala, kao i osobenosti knjige-objekta (providan papir, papir sa otvorima, stranice koje se otvaraju kao svitak). U slučaju Poliedra, tumačili smo vizuelno-ergodičke osobine dela.

Sledeći odeljak istraživanja posvećen je istraživanju emblema kao višemedijskog oblika u kojem tekst i slika zajednički oblikuju značenje. Nakon osvrta na ovakvu višemedijsku strukturu baroknog emblema, iznosimo pretpostavku da emblem poseduje poetičke osobenosti postmodernog otvorenog dela, imajući u vidu visok nivo aluzivnosti, metaforičnosti i različitih interpretacija koje pruža emblemski višemedijalni oblik. U književnosti srpske postmoderne i neoavangarde, strukturu emblema i emblemske knjige najviše je oponašao, ironizovao i rekontekstualizovao Sava Damjanov u svojim radovima „Index citatnosti“ (u okviru knjige Istorija kao apokrif) i Itika Jeropolitika@VUK. „Index citatnosti“ sadrži nekoliko desetina višemedijalnih struktura koje su zapravo postmoderna redakcija klasične forme baroknog emblema. Tumačeći poreklo, a potom i značenje vizuelnih elemenata prisutnih na tim post-emblemima, zapažamo da poseduju visok nivo citatnosti i upućivanja ka drugim književnim i umetničkim delima, kao i da mnogi od njih potiču iz evropske ezoterijske i alhemičarske tradicije, sa kojim je Damjanov i u ostalim svojim delima održavao kontakt. Itiku Jeropolitiku@VUK tumačimo kao hipertekstualni nastavak barokne emblemske zbirke Itika Jeropolitika. U bližem čitanju i vizuelnom tumačenju pojedinačnih emblema izvornog izdanja otkrivamo Damjanovljeve načine parodiranja, komentarisanja, dopisivanja, ironizovanja, dekonstruisanja i rekontekstualizovanja originalnih vizuelnih materijala u postmodernom i neoavangardnom ključu.

Alternate abstract:

In this paper we engage in theoretical, stylistical, comparative and hermeneutic interpretation of visual elements in Serbian neoavantgarde and postmodern fiction. Visual elements in this case incorporate: pictures, paintings, illustrations, caricatures, emblems, collages and photomontages. The goal of this research is examination of specific relation between the image and the text in multimedial postmodern and neoavantgarde fiction. That relation isn't mimetic, as is the case of classical picture-book, but rather metaphorical, alegorical, symbolical, ironic or deconstructive. The research is panoramic in scope and encompasses the works of following authors: Vladan Radovanović, Sava Damjanov, Vojislav Despotov and Milorad Pavić.

In this work's introductory chapter we explain what we mean by terms „visual element", „prose"/,,fiction", and what is exactly understood by neoavantgarde" and postmodernism". In contemporary experimental literature, traditional genological distinctions such as fiction" or ..poetry" are not flexible enough to encompass different intergenre and multimedial forms such as grapho-textual literature. For that reason, fiction and pseudofiction are defined as literary texts with accentuated narrative structure, with non-self-referential relation with its visual elements. Similar issue persists in case of the terms „neoavantgarde" and..postmodernism", due to different interpretations in relevant contemporary literature. In this paper we therefore decide to use these terms interchangeably. By doing that, we evoke already documented cases of neoavantgarde-postmodern intertwinings in Serbian literature (,,Mlada srpska proza"), and their common origin in experimental proceedings of older mannerist literature. When writing about visual elements in fiction, we also explore the tendency of monomedial literary text to morph into ergodic, spacial text under the influence of different visual elements.

Part of the research that examines the work of Vladan Radovanović opens with review of theoretical structure of his tractate Vokovizuel. We conclude that Vokovizuel displays characteristics of both avantgarde manifesto and a radical, but detailed and methodologically sound theoretical study. Important aspect of Vokovizuel is its metatheoretical examinations, in which Radovanović deduced that incongruities in contemporary literary genology made multimedial literature less prominent in mainstream literary examinations. Scientific proceedings in Vokovizuel are mainly aimed at defining so called,,vocovisual" art, in which image and text are equally intertwined and present. In this paper we therefore examine and re-examine Radovanović's progressive ideas. investigating whether „vokovizual“ can be viewed as similar to literature. In this part of the paper we direct our attention to exploring Radovanović’s methodological apparatus and his interpretations of modern and classical aesthetics and semiotics. Finally, we comment on and supplement Radovanović’s overview of multimedial tradition in the history of European literature from ancient Greece to the middle ages.

Next we engage in theoretical and historical examination of Radovanović’s most prominent vocovisual works: Pustolina and Poliedar. Modernistic inspiration for Pustolina we find in the late work of Stéphan Mallarmé, or to be more precise, in his experimental visual poem Un coup de dès and his unfinished, conceptual-ergodic project Le Livre. In the visual structure of Pustolina we find elements of earlier multimedial traditions (figural poetry, baroque labyrinthine poem), as well of evidences of uniquely avantgarde practices such as nonlinear ergodic syntax, visual deconstruction of verbal material, and the use of nonconventional book-making materials (transparent pages, scrolls). Further visual and ergodic practices are explored in Radovanović's Poliedar.

Next chapter in our research is dedicated to defining the emblem as a multimedial form with elements of postmodern open work", due to its high levels of symbolism and non-mimetic meaning. In Serbian neoavantgarde and postmodern literature, experimental treatment of emblem and emblem book was especially prominent in the work of Sava Damjanov, mainly in his „Index citatnosti" (from the book Istorija kao apokrif) and Itika Jeropolitika@VUK. „Index citatnosti" is a collection of several dozen multimedial structures which are really postmodern reimagining of the traditional baroque emblem. By interpretating the origin and meaning of visual emblems used to construct those emblems, we conclude that they possess high levels of intertextual correspondences, with many of them being visual elements borrowed from the European esoteric and alchemical tradition. Itika Jeropolitika@VUK is read as a hypertextual reimagining of baroque emblem book of the same name. After close visual interpretation of individual original emblems we investigate Damjanov's methods of supplementing and recontextualizing their symbolism.

Tarot is also recognized as a pseudo-emblematic multimedial open work. Through comparative analysis we touch upon Italo Calvino's Il castello dei destini incrociati, which utilized Tarot's visual identity and combinatoric capabilities. In Vojislav Despotov's novel Andraci, jepuri i ostala najvažnija čudovišta Petrovgrada i srednjeg Banata we direct our attention to author's visual modifications of Tarot card used in lieu of traditional book illustrations. Finally, in Milorad Pavić's Poslednja ljubav u Carigradu, Tarot is used as a visual symbol of a jungian, monomythical quest, which is itself ironized in the book under the influence of postmodern epistemology and onthology.

Final comments in this paper's conclusion provide a review of contemporary state of visual experimental literature in Serbian literature science and criticism. Investigation into the use of photography and photomontage is suggested as a possible direction in which to continue and further elaborate this research.