Irakli Kürtlerin Özerklikten De Facto Federalizme Geçis Asamalari (1918-2005)

Abstract

The Autonomy Agreement, whose foundation reaches back to the First World War, was signed on 11 March 1970 between Saddam and the Kurds. Historically, Kurds have been used as an instrument against central governments with respect to their location and its strategic, political and economic importance. Regional and Great Powers such as France, UK, US, Russia, Turkey, Iran and Syria have frequently interfered in the region and took role in shaping the political and geographical developments. Within this chaos, the Kurdish political movement began to take shape throughout the 20th century and the first decade of the 21st century. The extent of Iraqi Kurds' autonomy demands was mostly depended on the power and stability of the Bagdad government: federalist demands were hidden when the central government held power. However, after the first Gulf Operation, with the dissolution of the Soviet Union, the American hegemony over the world was strengthened. Therefore, the Iraqi Kurds greatly profited from this process. In fact, following the US military intervention in the region, the autonomy agreement signed in the seventies with Saddam gained a federal structure. As of 2003, after Saddam administration, "Kurdistan Regional Government" with a federal status has been organized and recognized. [PUBLICATION ABSTRACT]

Headnote

MUHAMMAD, Arkan H., Irakli Kürtlerin Özerklikten De Facto Federalizme Geçi§ Açamalan (1918-2005), CTAD, Yil 9, Sayi 18 (Güz 2013), s. 91-129.

Saddam ile Kürtler arasinda 11 Mart 1970'te Özerklik Anlaçmasi imzalanmiçür. Bu özerkligin temeli I. Dünya Savait sonrasmda atilmiçtir. II. Dünya Savaçi'ndan sonra da Amerika Birleçik Devletleri ile Sovyetler Birligi iki süper güç olarak ortaya çikmiçtir. Böylece ülkeler bu iki kutbun etrafinda yer almiçlardir. Kürtler bulunduklan devletlerin jeopolitik, ideolojik ve emik konumlan itibanyla süper güçler tarafmdan merkezi yönetimlere karçi siklikla kullamlmiçlardir. Bu süreçte Kürt siyasi hareketi de çekillenmeye baçlamiçür. Bu baglamda Irakli Kürtler, merkezi yönetimle güçlü olduklan dönemlerde siyasi taleplerini özerklikle simrlandmrmiç, yani bu dönemlerde federalizmden bahsedilmemiçtir. Ancak I. Körfez Harekâti'ndan sonra Sovyetler Birligi'nin dagilmasiyla birlikte, dünya Amerikan hegemony asi altma girmiç ve Irakli Kürtler bu süreçten karli çikmiçlardir. Nitekim yetmiçli yillarda Saddam ile özerklik anlaçmasiyla sinin çizilen özerk böige bu tarihten sonra federal yapiya kavuçmuçtur. Saddam sonrasmda da, 2003 yili itibanyla "Kürdistan Böigesel Yönetimi" adi altinda defacto federal devlet statüsü ortaya çikmiçtir.

Anahtar Kelimeler. Irakli Kürtler, ABD, Türkiye, Iran, Sovyetler Birligi, Saddam, Özerklik, De facto Özerklik, Federalizm, De facto Federalizm.

MUHAMMAD, Arkan H, The Iraqi Kurds: From Autonomy to De Facto Federalism (1918-2005), CTAD, Year 9, Issue 18, (Fall 2013), p. 91-129.

The Autonomy Agreement, whose foundation reaches back to the First World War, was signed on 11 March 1970 between Saddam and the Kurds. Historically, Kurds have been used as an instrument against central governments with respect to their location and its strategic, political and economic importance. Regional and Great Powers such as France, UK, US, Russia, Turkey, Iran and Syria have frequently interfered in the region and took role in shaping the political and geographical developments. Within this chaos, the Kurdish political movement began to take shape throughout the 20th century and the first decade of the 21st century. The extent of Iraqi Kurds' autonomy demands was mostly depended on the power and stability of the Bagdad government: federalist demands were hidden when the central government held power. However, after the first Gulf Operation, with the dissolution of the Soviet Union, the American hegemony over the world was strengthened. Therefore, the Iraqi Kurds greatly profited from this process. In fact, following the US military intervention in the region, the autonomy agreement signed in the seventies with Saddam gained a federal structure. As of 2003, after Saddam administration, "Kurdistan Regional Government" with a federal status has been organized and recognized.

Keywords: Iraqi Kurds, The U.S., Turkey, Iran, The Soviet Union, Saddam, Autonomy, De facto Autonomy, Federalism, De facto Federalism.

Giri§

I. Dünya savait sonrasmda Ortadogu bölgesinde izlenen politikalarin §ekillenmesinde belirleyici bir rol üstlenmi§ oían ingiltere, egemenligini sürdürmek için etnik temelli politikalar üretmi§ ve bu çerçevede bir Kürt politikasi geli§tirmi§tir. Bu politika, bölgede hem Türk kökenli halklarm bir arada ya§ayabilmesini engellenmeyi, hem de Kürtleri bir enstrüman olarak kullanarak Irak, irán ve Türkiye gibi ülkelerde denetlenmesi kolay de facto yapilar in§a etmeyi hedeflemi§tir. Ancak, Türkiye ile Musul sorununun ingiltere'nin istedigi biçimde sonuçlanmasi durumu degi§tirmi§tir. 1920 ortalannda Suriye'de Fransizlara kar§i yürüttügü egemenlik mücadelesini kaybeden ve ingilizler tarafmdan Irak Kralligina getirilen Faysal bin Hüseyin yeni politikada önemli bir aktör oldu. ingilizler, Kürtleri, ingiltere mandaterligi altindaki Irak'ta bir iç-denge unsuru olarak kullamlmak üzere yeni bir politika geliçtirildi. Ancak, II. Dünya savait sirasinda Almanya'mn bölgeye sizma çabasindan kaynaklanan geli§meler Kürt milliyetçileri ile ingiltere arasinda 1941 yilmdan 1945 yilina kadar devam edecek oían bir yakinla§manin ortaya çikmasma yol açmiçtir.

1940 yilma gelindiginde Irak'ta iki muhalif grubun yükseli§i söz konusu idi. Bu iki gruptan birisi Irak Komünist Partisi, digeri ise; Irak Milliyetçi Hareketi'dir. ingiltere için kabul edilemez bir degi§im olarak, Orta Dogu'da iki sava§ arasi dönemde yükselen Arap miliiyetçiliginin Irak kanadim temsil eden milliyetçi Irakli subaylar bir askeri darbe yaparak, koyu bir ingiliz kar§iti olan Ra§it Ali Geylani'yi ba§bakanliga getirdiler. Yeni Bagdat rejimi, ingiltere'nin düçmani olan Almanya ve îtalya ile yakinlaçarak, bir takim diplomadk iliçkiler kurmu§ ve neticesinde ingiliz - Irak iliçkilerinde büyük bir krizin ya§andigi bir safhaya girilmiçtir. Bunu ihanet olarak niteleyen ingilizlerin cevabi sert olmu§tur. ingiltere Irak'a sert biçimde müdahale ederek, etkin bir hava harekâtimn ardindan, direnen Irak ordusunu yenilgiye ugratarak devrik Ba§bakan Nuri Sait'i tekrar koltuguna oturtmu§tur. Bu sirada Irak hükümed ile IPC (Iraq Petroleum Company) arasinda petrol imdyazlan üzerinde yeni pazarliklann ya§andigi bir süreç ba§lami§tir. Bu süreçte Bagdat hükümed ingiliz destekli Kürt ayaklanmasiyla sarsilmiçtir. Dolayisiyla degi§en dengeler artik oyunu bidrme zamamm getirmiçtir. Irak hükümed ile ingiltere arasindaki petrol krizinin a§ilmasinin ardindan eli güçlenen Irak hükümetinin Kürt isteklerini karçilamamasi ve görü§melerin askiyla alinmasiyla birlikte, 1945 yilinda Kürt ayaklanmasi §iddetlenmi§tir. Ancak eide edilmiç olan statüyü korumaya kararli görünen ingiltere, Kraliyet Hava Kuwederinin destegiyle bu ayaklanmayi sert bir §ekilde bastirmi§ ve bunun üzerine ayaklanmaya öncülük eden Barzani iran'a kaçmak zorunda kalmigtir.1 Bu geli§meden sonra Kürder ingiltere'den uzakla§ip yüzünü Sovyedere dönmü§tür. Bu dönemde Sovyeder Birligi Kürder üzerinde etkinlik kazanmi§, komünizmin yayilmasi amaciyla iran'in batismda bir özerk Kürt bölgesinin in§asi yoluna gitmi§dr. Soguk Sava§ döneminde Irakli Kürder Sovyeder Birligi'nin safinda yer almakla birlikte diger ülkelerle de iliçkilerini kesmemiçlerdir.2 A§agida anlatilacak olan geli§melerin sonucunda iran'da bir özerk böige eide etme imkamni kaybeden Irakli Kürder, 1970 yilinda bu sefer Irak'm kuzeyinde De facto özerk böige hakki eide etmi§lerdir. Yani bu böige yasal bir statüye kavu§mu§ ve varligim da 1991 yilina kadar devam ettirmi§tir.3 Bu tarihten sonra Irak'in kuzeyindeki yapilanma 36. Paralel adi altmda ABD ba§ta olmak üzere, ingiltere ve Fransa tarafindan korunmu§tur. Bu koruma görevini ise Türkiye topraklanna konu§lanan çekiç güç üsdenmi§dr. Böylece Irak'm kuzeyinde Saddam yönetimindeki Irak hükümed tarafindan Kürdere dönük her türlü müdahale engellenmiçtir. Bu geli§menin sonucunda Kürt Federal bölgesmin olu§masma yönelik siyasal altyapmin da hazirlanmi§ oldugu söylenebilir.4 Neticede 2003 sonrasmda "Kurdistan Böigesel YönetimP adi altmda fiili olarak federal bir yapilanma haline gedrilmiçtir. Bu durum 2005 yilinda kabul edilen Daimi Irak Anayasasi'nda yasal statüye kavuçarak daha da perçinlenmiçtir. Ba§ka bir deyi§le Kürder bu tarihten sonra anayasa zirhma bürünerek statülerini belirlemeye ba§lami§lardir. Bu geliçmeler a§agida dort ba§lik altinda tahlil edilecektir.

Özerk Bölge'nin Oluçmasi (1918 -1970)

Birinci Dünya Savait sirasmda ingilizler Kürderi yanlanna çekebdmek için bagimsizlik da dâhil olmak üzere, birçok sôzler vermiçlerdir. Bu nedenle Irakli Kürder ingilizlerin Irak politikasmi ba§langiçta memnuniyede kar§dami§lardir. 1918 bahannda Irak'in kuzeyindeki Süleymaniye §ehrinde yapdan bir toplantida bölgenin önde gelen Kürt a§iretleri, îngilizlere kendi bölgelerini yônetmelerini önerme karan almiçlardir.5 Ba§ka bir deyi§le söylemek gerekirse, i§galin ilk yillannda ingiliz karar vericileri arasinda Irak'in kuzeyinin gelecegi konusunda bir fikir birligi yoktur. Kürderin bagimsiz bir devlet kurmasina destek mi verilecegi yoksa Irak devletine entegre mi edilecegi sorusu ciddi bir tartiçma yaratmi§tir.6 Ancak 1921'in sonlanndan idbaren ingilizler, Irak'in kuzeyinde bir veya birden fazla ayri özerk Kürt bölgesi kurup bunu a§agidaki Arap devletine eklemleme politikasmi benimsemifledir.7 Bagdat'ta kuracagi Sünni bir Arap yönetimi görüntüsü altinda Irak'i dolayli olarak yönetmeyi planlayan ingiltere için Kürderin dengeleyici rolü oldukça önem kazanmi§tir. Bu nedenle ingiltere, Irak'in kurulu§ a§amasinda Sünni ve $ii Araplar arasmda bir denge kurabilmek için Kürderi Sünni Araplann tarafmda tutarak denklemin içine sokmak istemi§tir.8 Bu polidkayi göz önüne alan ingiltere, bölgeyi Irak'a gev§ek bir §ekilde baglama karan almiçtir.9 Bunun için de bölgede birlikte çaliçabilecekleri bir lider aramaya giri§mi§lerdir. Bu lider arayi§imn sonucu olarak ingiltere, bölgenin önde gelen a§irederinden birisinin lideri oían Mahmut Berzenci'yle ortaklik kurmuçtur. Bu sirada ingilizler Kürdere özerklik teklifinde bulunmuçlardir.10 Bu konu ingiliz subayi Binbaçi Soane'in raporunda yer almaktadir.11 Ancak Berzenci îngiltere'nin kendisine biçtigi rolden daha büyük dü§ünmü§ ve kendini Kürt topraklarmm Kral Faysal'i olarak görmeye baçlamiytir. Berzenci'nin bagimsizlik arayiçi ba§ka bazi Kürt a§iretleri tarafindan da desteklenmiçtir.12

ingiltere, Sevres'den sonra Kürdere yönelik polidkasini degi§tirmeye, Kürt nüfusunun çogunlukta oldugu bölgeleri Irak'a katma polidkasi izlemeye ba§lamasina ragmen, bu polidka Berzenci'ye pek inandinci gelmemiçtir. Musul konusunda anla§mazlik içinde bulunan Ankara hükümed ve ingiltere, mevcut durumdan rahatsiz olan Kürderi kullanmaya ba§lami§tir. 18 Ekim 1921'de ingiliz Hava Kuwederi Rania ve Revanduz'daki Türk garnizonlan üzerinde ba§an saglamif ve bunun üzerine Türk kuwederi geri çekilmek zorunda kalmiçtir. 1922'de steak çatiçmalar ya§anmi§tir. Ban§ görü§meleri ba§lamadan Musul konusunda konumlanm güçlendirmek isteyen Ankara ve Londra diplomadk yollan bir kenara birakarak, smirda karçilikli asked saldinlar ba§latmi§lardir. Mustafa Kemal'in emriyle ingilizleri taciz etmek için Revanduz'a gönderilen Özdemir Bey (asil adi Ali $efik el Misrî) askeri hazirliklarmi tamamlayarak ingiliz güçleriyle mücadeleye ba§lami§tir. Eylül'de güçleri zayiflayan ingiltere Bagdat'ta bulunan $eyh Mahmut Berzenci ile bir anlaçma yapmiçtir. Buna göre, Türkleri yöreden çikaracak olan Berzenci yönetimi eie alacaktir. Ancak 30 Eylül'de Süleymaniye'ye gelen Berzenci kralligini ilan etdgi gibi, Türkler ile temasa geçmijtir.13 Bu temas Süleymaniye jehrine geldikten bir ay sonra gerçeklejmijtir. Berzenci'nin Ahmet Taki bajkanliginda gönderdigi heyet Özdemir Bey ile Revanduz'da bir gôrüjme gerçeklejdrmijdr. Bu görüjmenin temelinde Berzenci'nin Süleymaniye jehrinde kuracagi bagimsiz bir yönetim karjiliginda Kemalisderin destegi istenmijdr. Özdemir Bey de bunu kabul etmijdr. Ancak bunun bir takdk oldugunu anlayan Berzenci, Türklere maddi ve manevi taahhütten vazgeçmijtir. Bu gelijme üzerine Îngilizler ile Irak Yönetimi, 12 Aralik 1922 tarihinde, ortak bir bildiri yayinlarmjlardir. Bildiride hem îngilizler hem de Irak yönetimi Irak simrlari içinde bir Kürt yônetimin kurulmasina idraz etmeyeceklerini ifade etmijlerdir. Bu gelijme üzerine Kürder ile Özdemir Bey arasmdaki ilijkilere son verilmijdr. Nitekim Özdemir Bey'in vaaderi Berzenci'ye pek inandmci gelmemijdr. Bôylece Berzenci Türklere verecegi maddi ve manevi destek sôzünden vazgeçmijdr. Türkler ile Berzenci'nin arasim açmayi bajaran îngilizler, bu tarihten sonra da Özdemir Bey'e karji asked taarruza geçmijtir. Ankara'dan istenilen destek gelmeyince, Özdemir Bey askerleri ile birlikte îran topraklanna siginmak zorunda kalmijtir. Bunun yam sira îngilizler Çimzini ile ijbirligine giderek Süleymaniye yakinmdaki Ranya bölgesinde Türklere karji hava destekli bir taarruza geçmijlerdir. Türkler ise, Revanduz'da oldugu gibi Ranya bölgesini de tahliye etmijlerdir.14 Bu jardar altmda Berzenci Süleymaniye jehrinde bir ayaklanma bajlatmijtir. Dolayisiyla Kürt ve Türkmen ajirederi îngilizlere karji ayaklanan ßey Mahmut Berzenci'nin çevresinde toplanmij, ona var gücüyle destek vermijlerdir. Buna biraz geç olsa da Barzan ve Zibar ajirederi de katilmijlardir. Bir sûre kaçak olarak yajayan Ahmet, $eyh II. Abdüsselam'm yakin dostu oían Molla Mahmud'un talebesi ve mejhur bir Nakjibendî $eyhi oían bu zatm halifesi olmujtur. Bu nedenle Mahmud'a destek olmujtur. Irak yönetiminin ayaklanmayla baj edemeyecegini anlayan îngilizler harekete geçerek ayaklanmayi bastinp ayaklanma lideri olan Berzenci'yi Hindistan'a sürmüjtür.15

Soran bölgesinden sonra îngiliz güçleri Behdinan bölgesine yönelmijlerdir. Ahmet Barzani ve Zibar ajiret liderleri, Barzan bölgesini terk ederek daglara kaçmak zorunda kalmijlardir. Bu operasyon bir süre Barzani ajiretini sindirmij, inzivaya çekilmesine neden olmujtur. Irak Devleti bagimsizligim kazanmadan bir yil önce, Irak'i yöneten îngilizlerle Kürder arasmda çatijma bajlamijtir. ingiliz Sir A. Wilson'a göre ingilizlere bagli Irak yönetimi Kürtiere, otoritesini kuwet zoruyla kabul ettirmeye çali§mi§ ve ingiliz yönetimi de bölgedeki bütün askeri gücü, özellikle uçaklan ile bu operasyona destek vermehr. Bir a§iret kavgasi gerekçe gösterilerek Temmuz 1931'de çati§malar ba§lami§, Irak hükümet güçlerinin Barzaniler kar§isindaki ba§ansizligi, ingiltere'nin takviyesi ile ba§anya dönü§türülmü§tür. Ayaklanma bölgeleri, Kasim 1931'den Nisan 1932'ye kadar aralikli, Nisan 1931'den Haziran 1932'ye degin bombardiman altma almmiçlardir. Sonunda 21 Haziran 1932 tarihinde, $eyh Ahmet Barzani, 400 kadar adamiyla birlikte sintn geçip Türk yetkililerine sigmmiçlardir. Çok ilginçdr ki, ingiliz kaynaklan Kasim 1931'de "Kendimi íngiliuçaklanna teslim etmektense açik dü§manlanm oían Türklere teslim olmayiyü£ kereyeg tutanm" dedigini bildirmektedir. $eyh Ahmet ve adamlanm; a§iretin diger mensuplan izlemÇtir. Üç komutan ve toplam 1.700 kiçilik mülteci grubu, Binba§i $ükrü Kanatli yönetimindeki Türk ordusu tarafindan çok iyi kar§ilanmi§tir. iki yil önce Oramar'da Türk ordusunu arkadan vuranlar, bu sefer misafirperverlik ve "teslim olana" dokunmama gelenegi ile kar§ilanmi§tir. Nitekim bunu yillar sonra Molla Mustafa Barzani de idraf etmi§tir:

"ß/y Türkiye'de asilmayi bekliyorduk. O tarihlerde Ingili^lerle Türkler ve Irakhlar iyi iliskiler kurmuslardi. lngilihierin talebi ügerine Türkler bi%i asabilirdi. Ancak bi% Türkiye'ye seve seve ölüme gelmistik Fakat Türkiye'de bekledigimi^ akibet bi%i karsilamadi. Nitekim orda iyi muamele gördük. Bi%i sehirden sehre ahp götürdü 1er. Daimi bir yerde oturtmadilar. Büyük agabeyim $eyh Ahmed'i Eryurum'a gpnderdiler. Bi^i birbirimyden aymyorlardi. Herhangi bir harekette bulunmami^dan endige olunuyordu. Bunu se^iyorduk. Bi%e iyi muamele ettileF16

Bu §ardar altinda ingiltere, Irak'in bagimsizligim tamyabilmÇtir. Irak, 1932 tarihinde, ingiltere'nin mandaterliginden kurtularak bagimsizligim ilan etmÇtir. Irak Bagimsizlik Anla§masi 30 Ekim 1932 tarihinde yürürlüge girmÇtir.17 Bu sirada Irak devled, ingilizlerin direkdfiyle Milleder Cemiyeti'ne sundugu belgede Kürtiere bazi kültürel haklar tammi^tir. Irak'ta isdkrarm nispeten saglanmasiyla birlikte, $eyh Ahmet, Karde§leri Muhammed Sadik, Molla Mustafa ve adamlarmm Barzan'a geri dönmesine izin vermiß, ancak Irak hükümed onlara kar§i Türkiye'den operasyon talebinde bulunmu§tur. Türkiye de böyle bir operasyon yapmamiçtir. Fakat daha sonra Barzani ailesi, 1934'te yeni Irak yönetimine teslim olmuçtur. Irak yönetimi de bunlarm bir kismim tutuklami§tir. 13 Mayis 1934 tarihinde, Irak yönetimi genel bir afla Barzani a§iretinden tutuklananlan serbest birakmi§tir. Ancak $eyh Ahmet, Karde§leri Muhammed Sadik ve Molla Mustafa, Bagdat'm güneyinde yer alan Babil'e sürülmü§lerdir. Molla Mustafa Barzani Babil'den Kaçarak Halil Ho§evi'ye katilmi§ ve yönetdgi milis güçleriyle de Revanduzu eie geçirmi§tir. 1936'da Barzaniler, yakalanan Molla Mustafa ile birlikte, Süleymaniye §ehrine sürülmüçlerdir. Bu tarihten sonra a§iretin yônetiminde ipler $eyh Ahmet'ten Molla Mustafa Barzani'ye geçmiçtir. Böylece Molla Mustafa, Kürt hareketinde Mahmut Berzenci'den sonra yeni bir figür olarak ortaya çikmiçtir. Molla Mustafa tipki $eyh Mahmut gibi dini modflerden yaralanmakla ve ailesinin dini nüfuzunu kullanmakla birlikte Kürderin bagimsizlik kavgasmi ba§latmi§tir.18 Kürt hareked II. Dünya Sava§i ba§ladiginda yine tir manida geçmiçtir. Di§ destek olgusundan tarih boyunca hiçbir zaman bagimsiz olamayan Kürt hareketinin bu yeni yükseli§indeki zamanlama eibette ki tesadüfî degildir. Zira 1941 yilrna gelindiginde, Irak'ta iki muhalif grubun yükseli§i söz konusu olmu§tur. Bu iki gruptan birisi Irak Komünist Pardsi, digerí ise, Irak milliyetçi harekeddir. Nedcede Ortadogu'da yükselen Arap milliyetçiliginin Irak kanadim temsil eden milliyetçi Irak subaylannm yaptigi darbe sonucu, ingiliz karçiti oían Re§it Ali Gaylani ba§kanliga gedrilmi§tir. Bunun üzerine îngiltere Irak'a müdahale etmi§ ve etkin bir hava saldmsmdan sonra da direnen Irak ordusunu püskürtmü§tür. Bu dönemde ingilizlerin destegiyle Kürder rejime kar§i ayaklanma planlan yapmi§larsa da, Gaylani rejiminin kisa sürmesi bunu gereksiz kilmi§tir. Dolayisiyla 1941 yilinda Kürt milliyetçüeriyle ingilizler arasmda balayan yakmlaçma, 1943 yilma kadar devam etmi§tir. Bu tarihten sonra kopma noktasina gelmi§dr. 1943 yilinda Molla Mustafa sürgünde bulundugu Süleymaniye'den kaçip kuzeydeki Barzan bölgesine yerle§mi§ ve burada Kürt hareketini ba§latmi§tir. Baçlangiçta Irak kuwederini yenilgiye ugratmiçtir. Agir bir baski altma alinan Nuri Sait hükümed, Barzani'nin isteklerine olumlu yamt vermek zorunda kalmi§ ve nedcede bu görü§meler Nuri Sait hükümed devrilip yerine Adnan Paçaci hükümetinin geçmesine dek devam etmi§tir. Ancak Irak hükümed ile îngiltere arasmdaki krizin a§dmasiyla birlikte, Nuri Sait tekrar Irak'in ba§bakam olmu§tur. Bu sirada Irak yönedminin Barzani tarafindan öne sürülen özerklik talebini kabul etmemesi üzerine, Kürder tekrar ayaklanmi§lar dir.19

1946 yilinda baflayan ayaklanmanm, ingiliz Hava Kuwederi'nce bastinlmasi sonucunda, Molla Mustafa Barzani 10 bin adamiyla birlikte îran topraklanna siginmi§tir. Bu tarihlerde îran, Müttefikleri olan Sovyeder Birligi ve Îngiltere tarafindan i§gal edilmiç durumda idi. Sava§ sonunda ingiliz kuwederi îran'i terk ederken, Sovyederin îran'dan çikmasi ba§ta îngiltere olmak üzere, müttefik kuwederi ku§kulandirmi§ ve bu nedenle Amerikan Ba§kam Harry Truman, Sovyeder Birligi'ne sert mesajlar göndermi§tir. Molla Mustafa Barzani burada Irak Kürdistan Demokradk Pardsi'ni (KDP) kurmu§tur. Amaç, Sünni dindar Kürtier tarafindan tasvip edilmeyen Komünist Partisi (IKP) çatisi altinda faaliyet gösteren Kürtieri bu partiye kazandirmakti. Nitekim öyle de oldu. Bu geligmeyle birlikte, îran'daki bu kan§ik ortamda Sovyetier Birligi'nin destegiyle Kadi Muhammed önderliginde "Mahabad Ö^erk Kürt Cumhuriyetî' ilan edilmi§tir. Molla Mustafa Barzani de Özerk Cumhuriyet'in savunma bakam olmu§tur.20

Amerika Birle§ik Devletierinin baskisiyla Moskova, Mahabad'a olan destegini çekmi§ ve Rus askerleri iran'i terk etmi§tir. îran'm tekrar $ah'in kontrolüne girmesiyle Kadi Muhammed ile birlikte bazi Kürt liderler idam edilmi§tir. 27 Mayis 1947 tarihinde Molla Mustafa 500 Pe§mergeyle birlikte, Sovyetier Birligi'ndeki Nahçivan bölgesine yerle§mi§tir.21 Bu süreçte Barzani'nin Sovyetiere siginmasiyla Kürdistan Demokratik Partisi içindeki sol gruplar güçlenmi§, bu da parti içinde sag - sol çekiçmelerine sebep olmu§tur. Nitekim bir müddet sonra, ibrahim Ahmed'in genel sekreterlige gelmesiyle, sagi temsil eden a§iret liderlerinin parti ile olan ili§kileri kesilmi§ ve sol egilim daha da güçlenmiçtir. Marksist - Leninist bir dünya görü§üne sahip olan ibrahim Ahmed, ingiltere ikinci vatammdir dedigi için birçok Kürt tarafindan ingiliz ajam olarak itham edilmi§tir. ibrahim Ahmed'in liderligindeki Kürdistan Demokratik Partisi (KDP), 1957 yilinda Irak Komünist Partisi'nin (IKP) Kürdistan seksiyonunun partiden aynlarak Kürdistan Demokratik Partisi'ne (KDP) katilmasiyla isim degi§tirmi§ ve Birle^ik Kürdistan Demokratik Partisi olmu§tur. Bu geli§melerin hemen ardindan 1958 yilmda General Abdülkerim Kasim askeri bir darbeyle Kraliyet rejimine son vererek iktidan eie geçirmiçtir. Yeni rejim kisa bir süre sonra da, 1926 Irak Anayasasi'm iptal ederek, yerine bir "Geçici Anayasa" ilan etmiçtir. Geçici Anayasa'nm 3. Maddesinde, Irak Kürtieri'nin varligini kabul etmesine ragmen, Türkmenleri göz ardí etti. Bunun yam sira,22 yine geçici anayasada, "Arapça ve Kürtçe Irak'ta resmî dildiri hükmü yer almiçtir. Böylece, âdemi merkeziyet veya özerklik sistemini savunan Kürtlerin bir kismi, Irak Geçici Anayasasi'mn 3. ve 9. maddelerini esas alarak, Irak Cumhuriyetinin Araplar ve Kürtier tarafindan kuruldugunu ifade etmi§lerdir. Bu nedenle Kürtlerin hedefi Irak çatisi altinda bir özerk ya da ademi merkeziyete dayali bir yönetime sahip olmak idi. Nitekim bu tez hem Barzani hem de büyük bir Kürt camiasi tarafindan desteklenmi§tir. Bu düçünceleri hayata geçirmek isteyen Molla Mustafa Barzani, Kasim'in çikardigi aftan yararlanarak Sovyetier Birligi'nden Irak'a dönmü^tür. Irak'a dönen Molla Mustafa Barzani partinin yeniden ba§kanligma getirilmi§, parti ise 1960 yilinda yeniden isim degi§tirerek bugünkü §ekli olan KDP'ye dönü§mü§tür. Kasim'a dönük içeride Arap milliyetçi tabanin tepkisi yükselige geçmigtir. Kasim bunlan dengelemek için, Aralik 1960 tarihinde partilerin siyasi yagama katilmasmi saglayan bir yasa çikarmigtir. Bu arada Irak Komünist Pardsi (IKP) ile Kürdistan Demokradk Pardsi (KDP) legal partiler olarak siyasi sürece katilmiglardir. Kasim, Araplan Kürder ile dengelemek istemigtir. Kasim ile Kürdistan Demokradk Pardsi (KDP) arasindaki bahar havasi uzun sürmemigdr. Kasim Kürderin özerklik talebine kargt çikmca, Molla Mustafa hemen Sovyeder Birligine giderek General Kasim'in kendilerine vaad etdgi özerklik hakkinm verilmesini istemiglerdir. Ancak Sovyederden olumlu yamt alamamigtir.23

Bu geligmeyle birlikte Kürder ingiltere ile Amerika'ya yakinlagmaya baglamiglardir. Nitekim 23 $ubat 1960 tarihinde ingiltere'nin Bagdat Büyükelçisi ile Barzani arasmda Türkiye'nin de sert tepkisini çeken ilk gôrügme gerçeklegmigtir. Bunla yetinmeyen Kürder Amerikan destegini aradigi yeni bir sürece girmigdr. Ancak bu tarihte beklenen destek îsrail'den gelmigtir. Bunun yam sira Amerika da Kürderden irán üzerinden destegini esirgememigtir. Daha sonra Kürder Kasim'a kargt ayaklanmiglardir.24 Bu ayaklanma Kasim tarafmdan bastinlsa da, sorun 1963'e dek devam etmigtir. 1958 darbesinden sonra Irak'ta gücünü artirmaya baglayan Baas'in 8 $ubat 1963 tarihinde General Kasim'a kargt yapilan darbenin içerisinde yer almasi ile beraber bu ülkede denetimi ele geçirmesi söz konusu olmugtur. Nasirci General Abdüsselam Arif maregal rütbesiyle Devrim Komuta Konseyi Bagkanligi'na gedrilirken, bagbakanliga darbe liderlerinden Ahmet Hasan el Bekir gedrilmigtir. igte bu dönemde Baasçilar ile Molla Mustafa Barzani arasmda müzakereler tekrar baglamigtir.25 Arif, Komünizmle savagim ve Irak'in bagimsizligmi koruma yönündeki açiklamalannm ardmdan 11 $ubat 1963'te yeni yönetimi tammigtir. Once darbeye destek veren Molla Mustafa Barzani'ye özerklik tanimasi gündeme gelmigdr. Arap sosyalizmi dügüncesinin Liderlerinden Nasir ve Bin Bella Kürdere özerklik verilmesini destekleyen açiklamalar yaptilar. Irak, 6 Mart 1963'te Kürdere özerklik tawmanm söz konusu olmadigmi açiklarken, 9 Mart 1963'te de "ademi merkesfyet esasi içinde Kürtlerin milli haklanm tamdiginY resmen açiklamigtir. Özerklik digigleri, ulusal savunma ve maliye digmda yönedmin diger alanlanm kapsamaktaydi. Baas yönetimi özerkligi kabul etmigdr. Ancak, uygulamada sorun çikmigtir. 10 Haziran 1963'te Devrim Komuta Konseyi, Irak'rn kuzeyindeki durum hakkmda bir bildiri yaymladi. Barzani'ye 24 saat içinde silah birakmazsa operasyon baglatilacagi duyuruldu. Molla Mustafa'nm silah birakmamasi iizerine operasyon baçlatildi. 26 Baas agirlikli yönetim nedeniyle Irak'ta konumu oldukça zayiflayan Sovyeder Birligi, yaptigi resmi açiklamada "Irak Devletinin Kürtiere karp sürdürdügü mevcut politikamn Orta Dogu banpm tehlikeye sokmasi halinde, Sovyetler Birligi'nin buna ilgisi£ kalmayacaginr ilan etmi§tir.27 Bu baglamda, Temmuz 1963'te iran ba§ta olmak üzere, Türkiye ve Suriye'ye bir nota yollayarak Kürt katliaminm durdurulmasim istemigtir.28 Bu süreçte Kürt hareked Batiya açilma çabalanna ragmen, ingiltere ve Amerika'nm bu konuda netleçmeyen polidkalan yüzünden, halen Sovyeder Birligi'ne daha yakin olan konumunu muhafaza etmi§dr. Irak'taki Sovyet agirligi yeniden hissetdrilmi§, 18 Kasim 1963'te aciz kalan Arif, Molla Mustafa Barzani ile gizli bir içbirligi içinde gerçekle§tirdigi bir darbeyle dim Baasçilarla beraber, Baasçi Ba§bakan Ahmet Hasan el Bekri'yi de görevden uzakla§tirmi§ ve 1964 yilinda sermayenin Irak'tan kaçiçina neden olan büyük bir millile§drme polidkasiyla beraber sosyalist bir devlet polidkasmi Irak'ta hâkim kilmigtir. Bu da îngiltere'ye ve Amerika'ya yakin duran Irak'm yeniden Sovyederle ve Nasir'la yakmla^masina neden olmu§tur.

Dogal olarak Arif ile Barzani arasinda gerçekle§en ate§kesle, iki yil süren bir sessizlik dönemi ya§anmi§tir. Fakat bu sessizlik dönemi aynlikçi Kürt hareked içinde hiziple§melerin ya§andigi bir dönem olmu§, KDP içinde sözde sol kanadi temsil eden Talabani ve ibrahim Ahmet, Barzani'yi "feodallikle ve ABD ve iran $ahi ile içbirligi yapmakla" suçlayarak pardden kopmu§lardir. Fakat ilginçdr ki, Molla Mustafa Barzani'yi iran Çahl'yla i§birligi yapmakla suçlayan bu sol söylem sahibi Talabani pardden ihraç edilince yine iran'a siginmi§tir. 1966 yilinin Nisan ayma gelindiginde, sol egilimi güçlenen Arif bir helikopter kazasinda ölmü§tür.

Bu geli§me üzerine, Irak'in liderligine karde§i Abdurrahman Arif getirilmi§tir. Baçbakanlik koltuguna da koyu bir ingiliz taraftan olan Abdurrahman Bezzaz getirilmi§tir. Bu da ingiüzlerinin Irak'taki konumunu daha da güçlendirmiçdr. Nitekim kisa bir süre sonra Barzani'ye kar§i kapsamli bir askeri operasyon gerçekle§drilmi§dr. Bu askeri operasyon sirasinda Talabani kendine bagli güçlerle Bagdat'in yamnda yer almi§, fakat hükümet ayaklanmayi bastirmakta zorluk çekince, 15 Haziran 1966'da yeni bir ate§kes yapmak zorunda kalmi§tir.

"Kürtçenin resmi dil olmasi, egitim, saglik ve belediye hi^metierine yönelik böige sei bir meclis kurulmasi, bölgede çahfacak kamu görevlilerinin Kürt olmasi ve Kürtlerin nüfuslan oraninda diplomatik ve askeri hi^metlerde temsil edilmelerT gibi oldukça geni§ imdyazlar içeren Bezzaz'm bu anla§masi Kürder için tarihi ve büyük bir siyasi ka2anim olmuçtur. Fakat iç kamuoyunda 2ayiflayan Be22a2 yönedminin bir sûre sonra isdfa etmesi bu anlaçmamn askiya alinmasina neden olmu§tur. Bu olayla birlikte Baas tekrar ikddan ele geçirmiçtir.29

De Facto Özerk Böige (1970 -1991)

Baasçilar 17 Temmuz 1968 tarihinde, kansiz bir darbeyle tekrar ikddara gelmeyi ba§armi§lardir.30 Baasçilar mevcut durum karçisinda, her §eyden once di§ müdahaleyi önlemek ve Kürderin tehdit mahiyetindeki isteklerine karçi koyabilmek için, iç polidkalanm düzenlemek zorundaydilar. Bu amaçlar dogrultusunda, Yevgeniy Primmakov'un çôzüm formülü üzerinde mutabakat saglamiçlardir.31 Böylece Baas Pardsi'nin ikinci adami olan Saddam Flüseyin ile Molla Mustafa Barzani arasmda, Navpirdan'da küçük bir okulda, 11 Mart 1970 Anla§masi imzalanmiçtir. 11 Mart 1970 Anlaçmasi, Sovyeder Birligi'nin destegiyle saglandigi için, bir sûre sonra Amerika Birleçik Devlederi tarafindan saglanan yardim kesilmiçtir.32 Kürdistan Demokradk Pardsi'nin (KDP) bölgesel ve uluslararasi dengelerde elindeki en önemli iki koz olarak görülen 1970 Anlaçmasi ve 1974 Özerklik Yasasi, Bagdat'ta monarçinin yikildigi 1958 yilindan bu tarafa Kürdere en çok hak tamyan belgeler olarak tamnmaktadir. Bir diger degi§le 1970 Anlaçmasi, Kürdistan Demokradk Pardsi'nin Bagdat'la 1961, 1963, 1964, 1966 ve 1970 yillanndaki müzakere ve fikir abyveri§inden sonra ula§tigi bir noktadir.

1970 Anlaçmasi ana hadanyla kültürel, idari ve siyasi haklann geliçdrilmesi, örgüdenmeye konan smirlarm kaldinlmasi ve toprak reformu vaadi içermektedir.

15 Maddelik 1970 Anlaçmasi'mn maddeleri §ôyle siralanabilir:

1. Kürtçe dili, Kürt bölgelerinde resmi dü olup, Kürt okullarinda egidm dili Kürtçedir.

2. Hükümet, Kürdere kar§i bakanlik, kamu hizmederi, asked ve diger görevlerde aynmcilik yapilmayacagmi taahhüt etmektedir.

3. Flükümet, Televizyonda Kürderin meseleleri hakkinda özel programlar hazirlamayi planlamakta olup, Kürt bölgelerinde daha fazla sayida ve daha iyi okullar açacaktir.

4. Kürt bölgeleri, polis ve güvenlik görevlileri dâhil olmak üzere, Kürt yetkililer tarafmdan idare edilecekdr.

5. Kürder kendi ögrenci, gençlik, kadin ve ögretmen örgüderini kurabilirler.

6. Ayaklanma sirasmda hükümetteki memuriyederini birakan Kürder, yeniden ise alinacaktir.

7. Kürt bölgelerinin geçmifte çekdkleri zorluklarm tazmin edilmesi ve savasta ölen Kürderin ailelerinin ücretsiz barmmalannm saglanmasmm yanmda, ekonomik kaynaklar adil olarak dagitilacaktir.

8. Kürt ve Arap köylüler evlerine döneceklerdir.

9. Toprak reformu Kürt bölgelerinde hizlandinlacaktir.

10. Kürt dili ve milled tanmacaktir.

11. Kürder yaym istasyonlanm ve agir silahlarmi hükümete devredeceklerdir.

12. Devlet baskan yardimcilarmdan bin Kürt olacakür.

13. Kürt eyalederi, anlasma dogrultusunda idare edilecekdr.

14. Devlet, Kürt çogunlugunun bulundugu yerleri belirlemek üzere nüfus sayimi yapacakür.

15. Kürder mediste orantili olarak temsil edileceklerdir.33 (EK: 1)

Anlasmada yer alan maddeler Baas Pardsi içinde yogun tarüsmalara neden olmustur. Irak yönetimi aynca, Kerkük'ün özerk Kürt bölgesine dâhil olup olmayacagmm belirleyecegi referandum meselesi üzerinde Kürder ile anlasmisür. Bu durum üzerine Sovyeder Birligi yönedcileri, Irak Cumhurbaskani Ahmet Hasan el Bekir'e gönderdikleri telgrafta; "Bi£ bu anlajmatiiti yerine getirilmesinin Irak Cumhuriyeti'nin iki kardep halki Ampiarla Kürtier arasindaki dostlugun ve ulusal birligin pekptirilmesine yardima olacagi inanandayisp ifadesi yer almaktadir. Baas rejimi 1 Haziran 1972'de Baas pardsi Irak petrolünü millilegdrdikten sonra,34 Sovyeder Birligiyle on bes yillik bir dosduk ve isbirligi anlasmasi imzalanmisür.35 Bu da Baas rejiminin elini daha da güçlendirmiçtir. 11 Mart 1974'e gelmdiginde Özerklik Yasasi Devrim Komuta Konseyi tarafmdan açiklanmiçtir.36 Böylece Cumhurbaskam Ahmet Hasan el Bekir ve Yardimcisi Saddam Hüseyin dort yil önce Kürtlere verdikleri sözü yerine gedrmis oldular. Aslinda Özerklik Yasasi Baas'rn bir önceki yasasmdan daha da ileri olmasma ragmen, Kürtier tarafindan kabul gôrmemÇtir. Baas ile Kürtierin arasmda anlasma2ligm temelinde 1., 13., 17., 18. ve 19. maddeler vardi. Baska bir deyisle, Kürtier, Kerkük sehrinin Ö2erk Böige smirlanna dâhil edilmesini istemÇlerdir. Ancak bu talep Baas rejimi ne2dinde kabul gôrmemÇtir. Çünkü Baas Kerkük u bir Türkmen sehri olarak gôrüyordu. îste Kerkük meselesi yÜ2Ünden Kürtier mÜ2akereleri askiya almiçlardir. Bunun Ü2erinde hükümetteki Kürt bakanlar ve Kürt vaillerin tamami istifa ederek Bagdat'tan aynlmiçlardir. Bu geliçme Ü2erine Bagdat, Kürtierin Ulusal Cephe'ye dönmeleri için on bes günlük sûre tamdigmi belirten bir ültimatom verdi. Bagdat Kürtiere verdigi ültimatoma uymadiklan gerekçesiyle, bes Kürt Bakan'm yerine bes ayn bakan atamistir. Bu bakanlarm baçrnda Kürtier tarafindan hain olarak nitelendirilen Bagdat güdümlü Kürdistan Demokratik Partisi'nin (KDP) Baskam Hasim Akravi gelmektedir. Bu bakanlarla birlikte Kürt kökenli Taha Maaruf devlet baçkam yardimciligma getirilmiçtir. Böylece 11 Mart Anlaçmasi askiya almmiçtir. Bu gelÇme Ü2erine Irak ordusu ani bir taarru2a geçerek Kürtierin hâkimiyeti altmda oían topraklan geri almiçtir. Kürtier $ah'in küçük çapli destegiyle ayakta kalabilmÇledir. Sovyetier Birligi, Bagdat ile ilÇkilerinin iyi oldugu için Kürt milislerine mesafeli yaklasmistir. Ancak îran Sovyetier Birligi'nin aksine Kürtiere destegini esirgememÇtir. Çünkü bu dönemde Bagdat ile Tahran arasmda ßattül Arap krÍ2Í doruk noktalara ulasmistir. Bu faktörün farkma varan Irak yönetimi, îran ile masaya oturarak bu sorunun ç02meye çalismistir. Bunun Ü2erine Irak, îran ve Türkiye Disisleri Bakanlan Amerika Birleçik Devletieri'nin bilgisi dâhilinde istanbul'da bir araya gelmÇlerdir. Bu toplantida îran - Irak sininm yeniden tayin eden bir anlaçma metni Ü2erinde mutabakat saglanmiçtir. Buna göre; îran ve Irak sininnin 25-30 km. derinliginde yer alan Kürt yerleçim merke2lerini tahliye edip ahaüsinin de sehirlerde iskân edilmesi Ü2erinde anlasilmistir. Bununla da yetinmeyen Irak yönetimi, îran Çahi'nm Kürtiere sagladigi destegi kesmesi durumunda, îran'rn Ervendrud Ü2erindeki hâkimiyetini tamyacagmi taahhüt etmÇtir.37 Bu toplantidan alti ay sonra, Ce2ayir'in baçkentinde, Saddam ile îran $ah'i arasmda Ce2ayir Anlaçmasi im2alanmistir. 6 Mart 1975 tarihinde, $attül Arab sorununu ç02ümleyen Ce2ayir Anlaçmasi Kürtiere yönelik îran desteginin tamamen kesilmesine yol açmiçtir.38 Böylece Kürtier hem askeri hem de siyasi açidan büyük bir yenilgiye maru2 kalmiçlardir. Bu da Kürt siyasi hareketi için bir dönüm noktasi olmuçtur. Talabani sertiik yanlisi çevresi ile birlikte, Kürdistan Demokradk Pardsi'nden ayrilmiy39 ve 1976 yilinda da Kürdistan Yurtseverler Birligi'nin kuruldugunu ilan etmi§dr. 40 Dolayisiyla Kürdistan Yurtseverler Birligi (KYB) üç farkli gruptan olu§maktadir: 1) Marksist - Leninist, çogunlugu Kürt ögrencilerden oluçmaktadir 2) Kürdistan Sosyalist Hareked grubu 3) Celai Talabani'nin kiçisel taraftarlan. 1978 yilinda iki parti arasinda kanli bir çati§ma ya§anmi§tir. Bu çati§mada Kürdistan Yurtseverler Birligi yenilerek parçalanmiçtir. Kürdistan Yurtseverler Birligi'nde (KYB) bir grup olan Kürdistan Sosyalist Hareked, daha once Kürdistan Demokradk Pardsi'nden (KDP) aynlan ve Kürdistan Birleçik Sosyalist Pardsi'ni kuran Mahmut Osman ile birle^erek, "Irak Kürdistan Sosyalist Pardsi'ni kurmuçlardir.41

Aslrnda Kürdistan Demokradk Pardsi (KDP) ile Kürdistan Yurtseverler Birligi (KYB) arasindaki anla§mazligm temelinde siyasi çekiçme vardir. Bu aynymamn tekabül etdgi sosyo-kültürel aynymaya da vurgu yapmak gerekmektedir. Bugün Irak Kürtçesinin iki farki lehçesi konuçulmaktadir: Sorani ve Behdinan (Kurmançi). Sorani Lehçesi daha çok Süleymaniye'yi de için alan Zap Suyu'nun dogu kesiminde konuçulurken, Behdinan Lehçesi ise Duhok'u içine alan Zap Suyu'nun bâti kesimlerinde konu§ulmaktadir. Bu iki lehçe aym zamanda siyasi bir kinlma noktasma tekabül etmektedir. Celai Talabani'nin pardsi Kürdistan Yurtseverler Birligi'nde (KYB) Soranca konuçulan bölgelerde etkinken, Barzani'nin pardsi Kürdistan Demokradk Pardsi ise Behdinan Lehçesi konu§ulan bölgelerde hâkimdir. A§iret sistemi daha çok Behdinan Lehçesi konufulan bölgede güçlüyken, Sorani bölgeleri bir asir boyunca Kürtçe kitaplann, dergilerin ve gazetelerin basildigi ve milliyetçi sôylemlerin üretildigi bir merkez konumunda olmuçtur. Bunun sonucu olarak bu bölgeler kültürel ve ekonomik olarak Behdinan bölgesinden daha ileridedir. Bu durum gruplann birbirine algilamalanna da yansimaktadir. Soranca konuçanlar digerlerini féodal ve dini konularda fanadk olarak algilarken, Behdinanca konuçanlar Soranca konuçanlan güvenilmez ve kibirli görmektedirler.42 Bu iki grup islam dinine mensup olmakla birlikte aralannda inanç farki vardir. Bahdinan Kürderi arasinda Nakçibendî tarikati yaygmdir. Soran Kürderi arasmda ise Kadiri TarikaG yaygmdir.43

Kisaca özedemek gerekirse, Baas, Irak'in kuzeyine hâkim olduktan sonra, 1991 yilina kadar bölgeyi, kurdugu Kiirdistan Demokratik Pardsiyle birlikte "ösgrk böige" adi altinda idare etmi§tir. Bu tarihten sonra da böige iki Kürt grubun himayesine girmi^tir.

Federal Böige (1991 - 2003)

Kuveyt'in i§gali ile beraber Güvenlik Konseyi derhal harekete geçirilmiçdr. Buradan, Irak'in "Kuveyt'ten çekilmesinè'' ve "ambargo uygulanmasind' dair üst üste, 660 ve 661 (1990) sayili kararlar almmiçtir. Sürdürülmekte oían diplomadk çali§malarm ve arabulucu faaliyederin sonuçsuz kalmasi üzerine BM Güvenlik Konseyi, 30 Kasimda aldigi 678 (1990) sayili kararla, Irak'm Kuveyt'ten çikmasmi talep eden daha önceki 660 (1990) sayili karar gereginin yerine gedrilmesini saglamak üzere "her imkäna bapurulmasYm, yani kuwet kullamlmasmi kabul etmi§, Irak'a 15 Ocak 1991 tarihine kadar Kuveyt'i bo§altmasmi teblig etmi§tir. 12 Ocak 1991'de Amerikan Kongresi, Ba§kana kuwet kullanma yetkisi vermiß ve 17 Ocakta Irak'a kar§i devam eden §iddetli bir hava ve 24 $ubatta da kara saldmsi baçlamiçtir.44 Asked ve ekonomik açidan önemli kayiplara ugrayan Irak, 27 $ubat 1991 tarihinde Kuveyt'ten çekilecegini ilan etmi§ ve ertesi gün de ABD Ba§kam George Bush'un açiklamasiyla II. Körfez Harekâü son bulmu§tur.45

Sava§m sona ermesiyle birlikte, filler Saddam'a kar§i ayaklanarak Irak'm güneyini ele geçirmiçlerdir. Bunun üzerine örgüdü Kürt gruplan da kisa bir sûre sonra Dohuk, Erbil ve Süleymaniye §ehirlerini ele geçirmiçlerdir. Baas'm £ii kenderi almaya ba§ladigi 20 Man 1991'de, Kürder Kerkük §ehrindeki Baas Pardsine ve asked tesislere saldirmi§lardir. Ertesi gün Kerkük Kürt gruplann denetimine geçmiçtir. 28 Mart'a gelindiginde ise geliçmeler Kürderin aleyhine içlemeye ba§lami§tir. Irak birlikleri, helikopterlerin destegiyle Kerkük'e kar§i bir saldmya geçmiçlerdir. Bu saldindan kisa bir sûre içinde kanli çaü§malann ya§andigi Kerkük tekrar Saddam'm kontrolüne geçmi§tir. 31 Mart'ta Dohuk'un Baas'm eline geçmesini takip eden günlerde Kürt gruplan Süleymaniye, Erbil ve Zaho'dan aynlarak tekrar daglara geçmiçlerdir. Bu geli§meyle birlikte on binlerce Kürt, irán ve Türkiye sminna gôç etmiçlerdir.

Türkiye'nin bu bölgede uluslararasi önlem alinmasina yönelik isran Ü2erine, BM Güvenlik Konseyi tarafmdan Nisan 1991'de alinan 688 sayili kararla, agir cografi §artlarda ölümle burun buruna ya§ayan Irakli mültecilere insani yardim için uluslararasi ortam ha2irlanmi§tir. Bu karar dogrultusunda, TBMM'de 17 Ocak 1991 tarihinde, 126 sayili karar almmifttr. Böylece Türkiye'nin yardim ve katkisiyla Irak'm ku2eyinde bir güvenlik §emsiyesi ve insani yardim köprüsü olu§turulmu§tur. Bu arada 688. ve 126. kararlara dayanarak Çekiç Güç kurulmu§tur. Bununla birlikte, Amerika tarafmdan 36. enlemin ku2eyinde Irak topraklarmdaki Kürderi koruma amaciyla, Irak kuwederine kar§i " UfUfa Yasak Böige" kuruldu.46

36. paralelin ku2eyinin, Irak'm askeri faaliyederine yasaklanmasinm ardindan Saddam, 14 Nisan 1991'de Baas'in resmi yaym orgam olan Al Es-Sevre'de Kürder ile ilgili bir ya2i yaymlandi. Kürderin Irak'm yerli halklanndan oldugunu belirten ya2ida Saddam, Bar2ani'yi di§ güçlerin oyununa gelmemesi için uyanyordu. Ancak ya2ida önemli olan asil vurgu, Saddam'm, Irak'm "Monarfi'den beri, Arap ve Kürt halklanndan olu§mu§ bir derlei' oldugunu belirtmesiydi. Saddam bu ke2 Kürt gruplarmi yanma çekmek istemi§tir. Nitekim bu açiklamadan sonra Nisamn ortasmdan idbaren Kürdistan Cephesi'ne bagli örgüder ile Saddam arasmda Ö2erklik görü§meleri ba§lami§tir. Saddam Kürt cephesiyle 1970 Ö2erklik Anla§masi'na dayanarak bir otonomi konusunda prensipte anlaçildigi Talabani tarafmdan açiklanmiçtir. 47 Kürderle Bagdat, Ö2erklik kanununun geli§mi§ bir formülü Ü2erinde mutabakat saglamiçlardir. S02 konusu kanun basilmi§, okunmu§ ve bütün maddeleri satir satir ve harf harf tarti§ilmi§tir. Nitekim Kürder bu formülü kabul etmiçlerdir. Bununla birlikte partilerinin ülkenin her yerinde siyasi faaliyet göstermesine Í2Ín verilmiçtir. Ardmdan "çok partili sisteni'e geçmek için de bir yil 2arfmda kalici bir Irak Anayasasi ha2irlanmasi planlanmi§tir. Bundan ba§ka Kürderin Devrim Komuta Konseyi bünyesinde yer almalanna da Í2Ín ve dimitir. Aynca Peçmergelerin "Smir Muhafispari' statüsüne gedrilmesi anlaçma maddeleri arasmda yer almi§tir. Bu sirada Talabani ba^kanligmda bir heyet Amerika Birle§ik Devlederi'ni 2iyaret etmi§dr. O dönemde Di§i§leri Bakan Yardimcisi Edwar Georgian'dir. Georgian, Talabani'ye "si% deli misinistf Saddam'la anla^ma yapacaksim^' demi§tir. Böylece Saddam'la Kürder arasmdaki mÜ2arekereler askiya alinmigtir. Amerikan yetkilerinin telkinlerini bir kenara birakacak olursak, Taraflar arasmda en önemli anla§ma2lik konusu Kerkük meselesi olmu§tur. Yani Kürderin asil amaci Kerkük'ün Ö2erk böige içine dâhil edilmesidir. Bu geli§melerden hemen sonra Irak'm ku2eyinde orduya, emniyet mensuplanna ve devlet memurlanna kar§i saldmlara hiz verildi. Bu geLiyme üzerine Bagdat, ani bir kararla Irak ordusunu ve sivil yönetimlerini 36. Paralelin batisina çekerek, bölgeyi Kürtlere terk etmiçtir.48 Yani Saddam 1970 Özerk Anlaçmasi'nda belirlenen smirlann haricine çekilmiçtir.49

Bagdat yönetimi 23 Ekim 1991'de bölgedeki bütün memurlanm çekerken, bölgeye yönelik bir ekonomik ambargo ba§latmi§tir. Bunun sonucunda Irak'in kuzeyinde tarn bir siyasi ve idari kaos ya§anmiytir. Müttefiklerin izledikleri polidkamn ve bölgenin Irak idari bütünlügünden kopanlmasmm bir sonucu oían bu kaostan çikmak için ônerilen çôzüm, yapilacak genel seçimler sonucunda, bölgede yerel bir siyasi otorite tesis ederek, siyasi ve idari düzenlenmeleri yapmak §eklinde gerçekle§mi§tir. Washington'un teklifi üzerine Ankara'ya gelen Kürdistan Cephe temsilcileri, Irak'in kuzeyinde 1970 özerklik anlaçmasma göre yerel yônedmleri oluçturmak için, seçim yapmak istediklerini bildirmiçlerdir ve Ankara'mn olurunu almiçlardir. Bunun nedcesinde Ocak 1992'de 4 Nisan'da bölgede genel seçimlerin yapilacagi açiklanmi§ ise de, teknik nedenlerden dolayi seçimler önce 30 Nisan'a sonra 17 Mayis'a sonra da 19 Mayis'a ertelenmiçtir. Dolayisiyla 19 Mayis'ta yapilan seçimlere, Kürdistan Cephesine bagli partiler ile Kürdistan island Hareked adli Cephe di§i bir örgüt ve bir grup Hirisdyan bagimsiz bir liste ile katilmiçlardir. Diger taraftan Irak Milli Türkmen Pardsi Genel Ba§kam Muzaffar Arslan seçimlerin Irak'm toprak bütünlügünü tehlikeye atacagmi söyleyerek pardsinin seçimlere katilmayacagim açiklamiçtir.

Seçimlere 18 ya§mi geçmi§, Kürdistan vatanda§i olarak nitelendirilen 1.1 milyon seçmen katilmi§tir. Her 300.000 seçmene bir milletvekili dü§mü§, yani kurulacak meclis 105 üyeden olu§mu§tur. 17 Mayis'ta yapilan seçimlerde KDP oylann %45'ini KYB ise %44'ünü almiçtir. Sosyalist parti oylann %3'ünü, Komünisder %2'sini alarak meclise girmek için gerekli olan %7'nin altinda kalmiçlardir. Kürdistan îslami Hareked ise %5'lik bir oya ula§mi§tir. Yapilan gôrüçmelerden sonra KDP ve KYB'nin %50'§er milletvekili çikarmalan, Hirisdyan azinliga ise 5 milletvekili verilmesi karan almmiçtir. Bahdinan bölgesinde Barzani, Soran bölgesinde ise Talaban! üstünlük kazanmiçtir. Seçimlerden sonra kurulan parlamentonun ba§kanligma KDP'li, yardimciligma ise KYB'li gedrilmi§tir. Meclis ilk toplantismi 4 Haziran 1992 yilinda Erbil'de Saddam Hüseyin'in yaptirdigi bölgesel parlamentada yapti ve bütün üyeler "Kürdistan halkini ve topraklarmi koruyacaklan"na dair yemin ederek göreve ba§ladilar.50

4 Temmuz'da ise KYB'den Dr. Fuat Masum'un ba§kanliginda ilk bakanlar kurulu oluçturuldu. Kabinede KDP ve KYB, Emekçiler Pardsi, Demokratik Asuri Hareked ve Komünist Pardsinden l'er temsilci vardi.51 Bölgesel hükümet te§kil edilmi§, yerel parlamentonun 5 Ekim 1992 tarihinde aldigi kararla federe devlet statüsü onaylanmi§ ve bu yapinm Erbil, Süleymaniye, Dohuk ve Kerküku içerdig açiklanmjytir.52 Böylece fiilen bir devletin temeli atilmiytir. Nitekim Fuat Masum "Geldigimi^ nokta ne ö^erklik ne de bagimsi^likir. Ikisinin ortasinda biryerdeyi^ nereye dogru gidecegimdy traman gösterecek" demekteydi.53

Dolayisiyla Kürder, federasyon fikri telaffuz edilir edilmez dostun da düçmamn da §im§eklerini üzerine çekmJyrir. Bagdat, federasyon fikrini aynmcilik olarak algilarken, kom§u ülkeler bunu, ülkelerine pandora'nm kutusu misali yansimalan olacagi kanaatini ta§imi§tir. Federasyon dü§üncesi ôylesine tedirgin ediciydi ki; Suriye, Türkiye ve îran zaman zaman üçlü toplantilar yapmi§lardir. ihdyatli hareket etme lüzumunun farkinda olan Kürder ise niyederinin Irak devletinin bir parçasi olmak mi yoksa self-determinasyon hakki eide etmek mi olacagi konusunda net olmayan beyanlarda bulunmuçlardir.54 Bu arada ortaklann rolled de degi§mi§dr.

1970'li ve 1980'li yillarda Suriye ve îran, Irak'a kar§i Kürderi desteklemiçler, Irak'in kuzeyindeki yapinin ayakta kalmasim istemiçlerdir. Türkiye de bu dönemde Irakli Kürderi desteklemiçtir. Türkiye'nin Irak'in kuzeyi ile ilgili izlenen polidkalarda Kürt devled takdk tehdit, PKK ise stratejik tehdit olarak algilanmiçtir.55 Türkiye, Kürderi âi§ dünyaya baglayan tek can daman; ancak bu rol sayesinde Irak Kürderini herkesten daha iyi dizginleyip, baski alona almayi dü§ünmü§tür. Ôte yandan Irak'in kuzeyinde üslenen Kürdistan î§çi Pardsi (PKK)'nin üzerine Irak Kürderini salmayi ihmal etmemiçtir.56 Bu çerçevede her iki grubun Ankara'da temsilcilik açmalanna izin verilmiçtir.57 Aslmda bu temsilcilikler sayesin.de Irakli Kürder di§ dünya ile irdbata geçmiçlerdir.58 Irak'in kuzeyinde kurulan Kürt yönetimin üzerinden daha bir buçuk sene geçmemiçdr ki ciddi sorunlar ba§ göstermi^tir. Irak'in kuzeyi fiilen iki bölünmü§tür. Talabani ve Barzani kontrol etdkleri bölgelerde kendi yönetimlerini kurmu§lardir.59

Soran bölgesi cografi konumu idbanyla iran'in jeopolidk ilgi alanidir. Behdinan bölgesi ise, Türkiye'nin jeopolidk ilgi alanidir. Dolayisiyla Türkiye ve iran bu bölgeler üzerindeki mücadelelerini bu iki grup üzerinden yürütmeye çali§mi§lardir.l993 yilinda Irak'in kuzeyinde bir Ba§kanlik Konseyi kurulmuftur. Bu konsey her iki Kürt grubu tarafmdan desteklenmiçdr. Bu geli§meden kisa bir süre sonra iran Kürdistan Demokradk Pardsi (ÍKDP) iran ordusuna dönük faaliyederini artirmi§tir. Mart 1993'te iran'in Kürt bölgesinin iran - Irak sinm boyunca gidytigi ve Eylül'e kadar devam ettirdigi saldinlar birkaç bin Kürdü bir kez daha bölgesinden uzakla§tirmi§tir. iran resmi açiklamasmda, saldmlarin Irak Kürt bölgesinde faaliyet gösteren iran Kürdistan Demokradk pardsine bir tepki oldugunu bildirmiçtir. Gerek iran Kürdistan Demokradk Pardsi gerekse Celai Talabani'nin pardsi Kürdistan Yurtseverler Birligi pardsi bu iddialan kabul etmemiçlerdir. iran buna ragmen saldirilarim sürdürmüçtür. Aslinda Batí destekli olarak Irak'm kuzeyinde güçlenen yeni yapilanma îran'i çok rahatsiz etmi§dr. Bu nedenle iran bölgedeki isdkrarsizligi yayginla§tirmak için, bölgede konuçlanan iran muhalif gruplarmi gerekçe göstererek yapilanmayi bombardiman altina almiçtir. Diger taraftan güdümündeki Kürdistan islami Hareked'ni Talabani'nin pardsi Kürdistan Yurtseverler Birligi pardsi ile bir nüfuz mücadelesine sevk etmi§tir. Bu nüfuz mücadelesi sonucunda bir Kürt - Kürt kavgasi bölgeyi ba§tanba§a sarmi§tir.

iran, Kürdistan Yurtseverler Birligi'ni islami Hareket üzerinden kiskaç altina almakla da ikdfa etmemi§, aym zamanda bu pardye ekonomik yaptinmlar da uygulamigtir. Bilindigi üzere, Kürder iki gümrük kapisindan elde etdkleri parayla ayakta kalabilmiçlerdir. Bunlarm en önemlisi Habur (Ibrahim Halil) kapisidir. Habur, mazot dcared ba§ta olmak üzere Irak'a yapilan dcaretin §ah damandir. Bu gümrük kapisi Kürdistan Demokradk Pardsi'nin (KDP) kontrolündeydi. ikinci kapi ise iran kapisidir. Burasi da Irak'a yapilan dcaretin bir diger kaynagidir. Ancak iran'in izledigi polidka yüzünden Talabani'nin häkimiyed altinda olan Soran bölgesinde ya§am durma noktasma gelmi§dr. Bu baski altinda Talabani, kuzeydeki Habur Simr Kapisi'na yönelmek zorunda kalmi§tir. Habur Kapisi'ndan gelen gelirlerin yönetim maliyesine saglikli bir §ekilde kaydedilmemesi ve transferierin düzenli yapilmamasi iki pardyi çati§ma noktasma gedrmi§dr. 60 Hepsinden de önemlisi Kürdistan Demokradk Partisi'nin ilkin arabuluculuk roliine soyunup gümrük paylaçimmda da Kürdistan Yurtseverler Birligi ile anla§mazlik ya§ayinca, islami hareketle içbirligi içine girip Kürdistan Yurt Severler Birligi'nin karçisinda yer almiçtir. 1994'te iki grup arasmda Kaladize'de çikan çati§malar kisa bir sûre içinde Erbil ve Süleymaniye gibi Rehiriere de siçrami§tir.61 Türkiye 30 Mayis 1994'te Silopi'de Talabani ile Barzani'yi bir araya getirmi§ ve iki grubun barita yana§mamasi sonucu çatiçmalar devam etmi§dr. Aslinda Türkiye Irak'in kuzeyindeki bu iki grup arasmda aynliklarm devamindan yararlanarak güçlü bir Kürt varligimn gerçekle§mesini engellemeye çali§mi§tir. 62 Türkiye'nin giri§imleri sonuçsuz kalinca, Temmuz 1994'te Fransa eski Cumhurba§kam Mitterand'in devreye girmesiyle birlikte bir anla§ma taslagi hazirlanmi§tir. Ancak Türkiye ba§ta olmak üzere bazi böige ülkelerinin çiddetli tepkileri karçisinda anla§ma imzalanmami§tir.63 Bu geli§meler üzerine Dublin süreci ba§lami§tir. Bu süreç Amerika Birle§ik Devlederi'nin her iki Kürt grubunu bir araya getirerek, Irak'in kuzeyinde Saddam Hüseyin'e kar§i tekrar birle§drmek için çali§tigi bir süreçdr. irlanda'nm backend Dublin yakinlanndaki Orogheda §ehrinde yapilan görü§melere, Amerika Birle§ik Devlederi, Kürdistan Yurtseverler Birligi, Kürdistan Demokradk Pardsi, Irak Ulusal Kongresi ve gözlemci statüsü ile Türkiye katilmiftir. Türkiye, Dublin sürecinden rahatsiz olmu§tur. Ancak sürecin di§inda kaldigi takdirde alinacak kararlardan zarar görecegi endi§esiyle sürece katilmak zorunda kalmi§tir.64 Amerika'mn ba§lattigi bu süreçten de olumlu bir sonuç alinmamiçtir. 65 Mayis 1995'te $aklava'da §iddetlenen çatiçmalardan sonra Kürdistan Yurtseverler Birligi güçleri Erbil §ehrini eie geçirmi§dr. Ekim 1995'de, 12 Eylül 1995'te Dogheda'da yapilan ve Dublin süreci'nin ikinci adimim oluçturan sonuçsuz görü§melerden sonra, Amerika Birle§ik Devlederi Di§i§leri Bakanligi Kuzey Körfez Daire Ba§kam Robert Deutsch, Ankara ve Irak'in kuzeyinde temaslarda bulunarak Dublin sürecini tamamlamak istemi§tir. Nihayet 9 Aralik 1995'de her iki Kürt grubundan nihai cevaplanm istemi§tir. Kürdistan Demokradk Pardsi bu istege ban§ için, Kürdistan Yurtseverler Birligi güçlerinin Erbil § eh rinin bo§altilmasimn ön §art oldugu cevabmi vermi§ür. Ancak kar§i taraf henüz cevabmi vermemi§tir. Dublin sürecinden rahatsiz oían irán ve Suriye, Amerikan yetkililerinin bölgeye dönük giriçimlerini engellemek için $am'da bir toplanti gerçekle§drmi§lerdir. Toplantmm amaci Dublin sürecini ba§arsiz kilmaktir. irán ve Suriye yetkililerin gidyimleri sonucunda, her iki Kürt grubun temsilcilerini iran'in backend Tahran'da bir araya geririlmiçri. 11 Ekim'de de bir bildiri yayinlayarak, bazi noktalarda anla§tiklarim ifade etmiçlerdir.66 Böylece îran'da faaliyet gösteren $ii gruplann milisleri Irak'in kuzeyine konuçlandmldi. Dolayisiyla íran, island Kürdistan Hareketi üzerinden Irak'in kuzeyine yönelik polidkasim geliçdrmeye çali§irken, bu sefer Kürdistan Yurtseverler Birligi ile de iliçkilerini güçlendirmeye baçladi. 67 Talabani grubu Erbil'i almasiyla birlikte, cografi konumunu geni§letmi§rir. Irak'in kuzeyindeki gelifmelerin hem Türkiye hem de Bagdat'i rahatsiz etrigi bilinmektedir. Bu noktadan sonra bu iki ülke kozlanm Kürdistan Demokradk Pardsi'nden yana kullanmaya ba§lami§landir. 31 Agustos 1996 tarihinde Saddam destekli Kürdistan Demokradk Pardsi güçleri Erbil ba§ta olmak üzere Süleymaniye'yi de ele geçirmiçlerdir. Böylece Soran ve Behdinan bölgesinin tamami Kürdistan Demokradk Pardsi'nin kontrolüne girmi§tir.68

Irak'm kuzeyinde iki grup arasmdaki sorunlarm çôzülmesi için, 1996 yilinda 4 turdan olu§an Ankara toplantilan yapilmiçtir. Ankara toplantilarma Kürt partileri ba§ta olmak üzere, Amerika Birleçik Devlederi, ingiltere, Türkiye ve Türkmenler de katilmiylardir. Bu toplantida Kürt partileri arasmdaki ihtilafli konular büyük ôlçüde giderilmiç ve bir ate§kes anlaçmasi üzerinde mutabakat saglanmiçtir. Bu ate§kesi Türkmen akmcilarmdan oluçturulan 350 kiçilik bir ban§ izleme gücü saglamaya çali§mi§tir. Bu arada gücün egitimi ve silah donammi Türkiye tarafindan temin edilmiçtir. Bu geliçme sonucunda Talabani Süleymaniye merkezli idaresiyle yetinmiçtir. Ankara sürecinden sonra böige çatiyma yaralanm nispeten sarmaya ba§lami§tir. iki grup arasmda anlaçmazligin temelinde ekonomik faktör oldugunu anlayan Amerika, bu tarihten sonra da konuyu BM Güvenlik Konseyi'ne ta§imi§tir. Nitekim Petrol Karçiligi Gida Anlaçmasi yürürlüge girmesiyle beraber, bölgeye %13 pay tahsis edilmiçtir.69 Böylece Kürder arasmda anla§mazliklar büyük ôlçüde ortadan kalkmiç oldu. Bu geliçme üzerine bölgenin adi uluslararasi belgelerde geçerek me§ruiyet kazanmiçtir. 1998 yilma gelindiginde de Amerika Birle§ik Devlederi'nin baçlattigi Washington sürecinde, Kürt partileri arasmda bir mutabakat saglanmiçtir. Bu mutabakat sayesinde Kürt partileri Saddam sonrasmda birçok kazamm eide etmiçlerdir. Bütün bundan anlaçiliyor ki; Kürt bölgesi, 1991 - 2003 tarihine dek Amerika Birleçik Devlederi tarafindan iki yönteme baçvurarak korunmuçtur. Bunlardan ilki Çekiç Güç, digeri ise BM Güvenlik Konseyi'nin 687 sayili karandir. Çekiç Güç, BM Güvenlik Konseyi'nin 688 sayili karanyla TBMM'nin 126 sayili kararlanna dayanarak kurulmuçtur. Bununla birlikte, Amerika tarafindan 36. enlemin ku2eyinde Irak topraklannda Kürderi koruma amaciyla, Irak kuwederine kar§i "UfUfa Yasak Böige" oluçturuldu. Ertesi yil (1992) ek olarak 32. paralelin güneyinde de uçu§a yasak böige olu§turuldu. Ancak bu gücün daha sonra PKK'ya gÖ2 yummasi Türkiye kamuoyunda tepkilere neden olmu§tur. Bu geliçme Ü2erine, ABD yetkilileri ile Türk yetkileri arasmda görü§melere hi2 verilmiçtir. Bu arada da Gücün merke2Í Zaho'dan Silopi'ye getirilmiçtir. Bir sûre sonra da bölgede Hu2ur Harekâti adi verilen operasyon ba§latümi§tir. Temel amaci insani yardim oían bu harekât, 1 Ocak 1997'den itibaren "Kuyeyden Kejif Harekâti" admi almi§ ve her seferinde görev süresi alti ay u2atilmak suretiyle yakla§ik 12 yil sürmü§tür.70 BM Güvenlik Konseyi'nin 687 sayili karanna gelince, BM Güvenlik Konseyi'nin 3 Nisan 1991'de aldigi 687 sayili karan tarihinin en büyük ve en u2un karandir. Bu karar ABD'nin Mart 2003 Irak Sava§i'na ve Saddam rejimin yikilmasma dayanak olu§turan karardir. Bir ba§ka ifade ile "Kararlann AnasidiY. 687 sayili karar geregi Irak'taki kide imha silahlanmn, kimyasal, biyolojik ve nükleer madde ve materyallerin, men2Íli 150 km'yi a§an fÜ2elerin bir komisyon tarafindan incelenmesi ve Irak hükümetine Atom Enerjisi Kurumu'na bu silahlan ve yerlerini gösterme 2orunlulugu gedrilmi§dr.71

De facto Federal Böige (2003 -2005)

I. Körfe2 Harekati'ndan sonra Irak, Koalisyon güçleri tarafindan i§gal edilmiçtir. Bu sirada Irak, Koalisyon Geçici Otoritesi (Coalition Provisional Authority) tarafindan idare edilmiçtir. Bu yönetimin en önemli icraadanndan bid, ülkenin yönetiminde kendisine yardimci olmak Ü2ere, 13 Temmu2 2003'te Irak Yönetim Konseyi (Iraqi Governing Counäl - IGQ adinda bir kurul olu§turulmasi olmu§tur.72 15 Kasim 2003 tarihinde Irak'm Sivil Yönedcisi Bremer, Irak Yönetim Konseyi üyeleriyle "îktidann Devri" adi alünda bir anla§ma im2alami§tir. Bu anlaçmada yer alan en önemli maddelerden bin de bir geçici anayasanin ha2irlanmasi olmu§tur.73 Nitekim bu anla§ma sonrasi ABD Dialed Bakam Colin Powell, ha2irlanmasi dü§ünülen geçici anayasasinm en geç 15 Aralik 2003 tarihin.de tamamlanmasi gerekdgini vurgulamiytir.74 ͧte bu sirada federalizm tarti§malan hiz kazanmiytir. Türkiye, etnik esasli degil cografi esasli bir federasyonun Irak için daha uygun oldugunu dile getirmiçtir.75 Ancak Kürder cografi ve idari esasli federasyona kar§i çiktiklan için, Irak Yônetim Konseyi'nde yer alan muhalif partileri arasmda etnik esasli bir federasyon üzerinde mutabakat saglanmiçtir. Bunun nedeni, konseyde yer alan muhalif parti lider ve temsilcilerinin daha önce Viyana ve Salahattin toplantilannda Kürdere resmi taahüderde bulunmalandir.76 Her ne kadar bu federal modelin Kürt parti liderleri tarafmdan biçildigi iddia edilse de, daha sonra Brendan O'leary, John McGarry gibi Bati'nm önde gelen Kürdologlan tarafmdan tezgâhlandigi ortaya çikmiçtir. Dolayisiyla uzun bir sûre tarti§ilan bu federasyon ônerisinin etnik temelli, çok uluslu bir federasyonu öngörmesinden de öteye, Kanada usulü melez birçok uluslu bir federasyon on plana çikarmasi adi geçen §ahsiyederin meseleye baki§ açilannm ortaya konmasi açismdan önemlidir. Zira McGarry'ye göre, daha dar gôrüçlü olan Kürtlerin istedigi iki veya üç birimli bir federasyon modeli, ortaya çikaracagi Kürder aleyhindeki güç dengesizligiyle isdkbalde Kürderi zor durumda birakacaktir. Dolayisiyla onlar, Kürderi tek bir çati altmda toplayan, buna mukabil Araplan daha küçük birimlere bölen bir federadf yapilanmada israrli olmu§lardir. Bunun sonucunda istenilen model Amerika'da hazirlanan Geçici idari Yasa'ya (Transitional Administrative Laiv-TAL) eklenmiçdr.77

Yasanin 61/C Maddesi "Kalia anayasamn kabulünü üç eyaletin toplam nüfusunun üçte ikisinin reddetmesi" §artma baglamaktadir. Bôylece Kürder istediklerini almiylar ve etnik temelli bir federasyonla gayet geni§ yetkilere sahip bir özerklik hakkini eide etmiçlerdir. Bu surede Kürder daimi anayasayi veto etmek gibi orantisiz bir güce sahip olmu§lardir.78 îlginç olan Geçici îdare Yasasi'nda Kürderin lehine geçen maddelerin tamami 2005 tarihinde kabul edilen Irak Anayasasi'nda da yer almiçtir. 2005 Irak Anayasasfnm 124. maddesinde; "Federal anayasaya tesçat teçkil etmeyecek çekilde otorite, görev alanlan ve bunlann uygulanmasini belirleyen bölgesel bir anayasa ha^irlamY denilmek suredyle bölgesel bir anayasamn hazirlanmasmi istemi§dr. Bu çerçevede Kürder 2002 yilinda 78 maddeden oligan hazirladiklan taslaga 82 madde ekleyerek yeni bir taslak hazirlamiylardir.79 Bu da dogrudan Kürdere iç hukuk zemininde bir me§ruiyet kazandirmgtir. Bu açidan Irak'in kuzeyini yöneten Kiirdistan Demokradk Pardsi ile Kiirdistan Yurtseverler Birligi Pardsi, aralanndaki ihtilafli konulan bir kenara koyarak bölgenin yeniden dizayn edilmesine yönelmi§lerdir. Her §eyden once 1991 yilindan beri Erbil ve Süleymaniye merkezli iki idarenin birle§tirilmesi için çaba sarf etmeye ba§lami§lardir. Ocak 2006 tarihinde iki yerel yönetim arasinda anla§ma saglandiktan sonra "Kürdistan Bölgesel Yönetim? adi altinda ortak bir idare kurulmu§ 80 ve idarenin merkezi de Erbil seçilmgtir.81 Bu ortak idarenin kurulmasinda Kürdistan Yurtseverler Birligi ile Kürdistan Demokradk Pardsi arasinda bir pazarlik söz konusu olmu§tur. Bu pazarlik sonucunda Talaban! ikinci kez Irak cumhurba§kanligma, Barzani ise; Kürdistan Bölgesel Yönedmi baçkanligma aday gösterilmgtir.82 Tam da bu sirada 20 $ubat 2007 tarihinde Kürdistan Bölgesel Yönedmi iki yeni konseyin (Kürdistan Komuta Konseyi ve Kürdistan Siyasi Partiler Yüksek Konseyi) oluçturuldugunu açikladi.83 Baçka önemli bir adunia da $ubat 2009'da aldigi bir kararla "Irak Kürdistan Ulusal Meclis? ibaresini "Irak-Kürdistan Meclis? ibaresiyle degi§drilmi§dr. 84 Bu arada 2006 yilinda hazirlanan anayasa taslagi 24 Haziran 2009 yilinda Irak Kürdistan Meclisi tarafmdan kabul edilmgtir.85

Özedeyecek olursak, atilan bu somut adimlarla birlikte Kürt yapisi gerek Irak'ta gerekse bölgede bir de facto federal yapiyi elde edebilmgtir. (EK: 2)

Sonuç

Irak simrlan içersinde ya§ayan Kürderin devledeçme yolunda attiklan adimlann temeli 1918 yilina dayanmaktadir. Bu temel 2005 yilinda tamamlanma a§amasina gelmiytir. Dolayisiyla çaliçmamiza farkli bir açidan yaklaçmak gerekirse §öyle bir sonuç ortaya çikmaktadir; Kürt yapilanmasi (1918-2005) yillan arasinda dort a§mali bir program sonucunda bugünkü statüye kavu§abilmi§tir. Birinci acamada îngilizler ile Kürder arasmda her ne kadar iniçli çikiçli bir iliçki ya§ansa da, îngilizlerin Kürdere açiladigi ve smirlanm çizdigi özerk böige vaaderiyle ba§lami§tir. îkinci acamada Sovyeder Birligi destegiyle îngilizler tarafindan Kürdere vaat edilen özerk böige De facto bir yapiya kavu§mu§tur. Üçüncü Acamada Amerika aktör olarak devreye girmi§ ve 36. paralel çizgisiyle Saddam yônetimini 1970 yilinda Kürder ile imzaladigi özerklik anlaçmasinm belirledigi smirlar divina çikmasmi saglami§, müttefiki olan îngiltere ve Fransa'nm destegiyle de Kürt yapilanmasinm özerklikten federalizme dönü§mesini saglamiçtir. Dördüncü a§ama 2003 yilindan sonra ya§anmi§tir. Bu tarihte Irak ABD tarafindan i§gal edildiginde ABD'nin Irakli Kürdere ilgisi daha da artmi§tir. 1 Mart Tezkeresi'nin TBMM'den geçmemesiyle beraber ABD ile Türkiye arasindaki iliçkiler kinlma noktasma gelmiçtir. Bu nedenle Amerika uzun yillardan bed en yakin müttefiki oían Türkiye'ye yüz çevirerek Irakli Kürdere yakmlaçmaya ba§lami§tir. Bu yakmlaçmamn sonucunda Amerika'da hazirlanan 2005 Irak Anayasasi'nda Kürt federal yapisi defacto bir federal yapiya dönü§türülmü§tür. Dolayisiyla Irakli Kürderin devletleçme sürecinde attiklan bu adimlar i§iginda, ister istemez oyunun bundan sonraki perdesinin, Suriye, Türkiye ve îran gibi Kürt unsuru banndiran ülkelerde oynanacagi kamsmdayiz.

Footnote

1 Ismail Dursun, Îsrail/ABD ve ïngili^ Üçgeninde Kürt Tesgahi, IQ Yayinlan, Istanbul, 2006, s. 124-126.

2 Serhat Erkmen, "1945-1989 Yillan Arasinda ABD'nin Kuzey Irak Politikasi", Akademik Orta Dogu, Cilt 3, Sayi 1,2008, s. 70-73.

3 Yevgeniy Primakov, Kapah Kutu Rusja, Çev. Nuri Eyüpoglu, Der. Ay?e Edime, y.y., Mata? Yayinlan, 2002, s. 44.

4 Dursun, age., s. 214-215.

Footnote

5 Ahmet Mesut, Ingily Belgelerinde Kiirdistan 1918-1958, Doz Yayinlan, Istanbul, 1992, s. 2021.

6 Saad Eskander, "Southern Kurdistan Under Britain's Mesopotamian Mandate: From Separation to Incorporation, 1920-23", Middle Eastern Studies, Vol. 37, No. 2, April 2001, pp. 153155.

7 Cecil J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research In Northeastern Iraq 1919-1925, London, 1957, p. 38.

8 Robert Olson, The Kurdish Question and Turkish Iranian Relations From World War I to 1998, Mazda Publishers, California, 1998, p. 7.

9 Edmund Ghareeb, The Kurdish Question In Iraq, Syracuse University Press, Syracuse, 1981, p. 29.

Footnote

10 Wadie Jwaideh, Kürt Milliyetçiliginin Tarihi, Kökenleri ve Geüfmi, Çev. ismail Çekem, Alper Duman, iletijim Yayinlan, Istanbul, 1999, s. 55.

11 Gertrude Bell, Meyopotamya da 1915-1920 Sivil Yönetimi, Çev. Vadi limen, Yaba Yayinlan, îstanbul, 2004, s. 126-127.

12 David McDowall, A Modern History of The Kurds, I.B. Taurus, London, 2004, p. 155-180.

Footnote

13 Atay Akdevelioglu, Ömer Kürkçüoglu, "Orta Dogüyla îlijkiler", Türk Dif Politikast Kurtulu§ Savapndan Bugüne Olajlar, Belgeler, Yorumlar 1919-1980, Edi. Baskin Oran, 10. Baski, Cilt: 1, iletigim Yayinlan, Istanbul, 2004, s. 203.

14 Abdurahman Idris el Beyati, "el Biritaniyun ístedü Melik Kurdistan lia Bagdat", (îngilizler Kürdistan Kral'in Bagdat'a çagirdilar), Zaman, 16 Eylül 2008.

15 "Hukumet Kurdistan îktegefne 4 Milyarat Bermil Nafit", (Kürdistan Hükümeti 4 Milyar Varil Petrol Bulduk),M^ Zaman, 18 Nisan 2009.

Footnote

16 Ahmet Uçar, "Hahamlann Torunlan", Tarih Düçünce, Sayi: 12, Arakk 2002, s. 28.

17 Sayim Türkmen, ABD Orta Dogu ve Türkiye, Nobel Yayinlan, Ankara, 2007, s. 117-118.

Footnote

18 Vedat Durmaz Uçar, Orla Dogu'da Suyun Arlan Stratejik Degeri, IQ Yayinlan, Istanbul, 2002, s. 17-18.

19 Dursun, age., s. 124.

Footnote

20 Hakki Öznur, Cahapann Savait Kugey Irak Kürt Hareketi ve Musul-Kerkük Meselesi, Altmküre Yayinlan, Ankara, 2003, s. 62-63.

21 Türkmen, age., s. 119.

22 Hasan Ozmen, el Turkuman FU Iraq ve Flukuk el Insan, (Irak Türkmenleri ve insan haklan), 2. Baski, Kozan Yayinlan, Ankara, 2004, s. 149.

Footnote

23 Charles Tripp, A History of Iraq, Published by Cambridge University Press, Cambridge, 2006, s. 220-224.

24 Dursun, age., s. 137.

25 Tayyar An, Gecmften Giinümü^e Orta Dogu Siyaset, Savaf ve Diplomasi, Alfa Yayinlan, Istanbul, 2004, s. 288.

Footnote

26 Eral Tellal, SSCB-Türkiye Ilifkileri 1953-1964, Mülkiyetler Birligi Vakfi Yayinlar, Ankara, 2000, s. 173-174.

27 Dursun, age., s. 141-142.

2« Tellal, age., s. 175.

Footnote

29 Dursun, age., s. 142-144.

30 Ibrahim Halil Ahmed, Cafer Abbas Humidi, Tari h el Irak el Muasir, (Çagda? Irak Tarihi), Dar el Kutup Yaymlan, Musul, 1989, s.242; Muhammed Hassan, David Pestieau, (2005), ifgal Alhndaki Ülke Irak, Papirüs Yaymlan, Istanbul, 2005, s. 88.

31 Primakov, age., s. 43-44.

32 Ersal Yavi, Kürdistan Ütopyasi 1. Dosya, Yazici Yaymlan, Izmir, 2006, s. 404; Jothan Randei, Dumb Kurdistan Kema Selektehu, (Kürdistan yollanndan izlenimlerim), Arapçaya Çev. Fadi Hammud, Darul Anhar Yaymlan, Bayrut, 1999, s. 198.

Footnote

33 Muhammed Ihsan, Kurdistan ve Dewamet el Harp, (Kurdistan ve ), Dar al-Hikma Publishing and Distribution, London, 2000, s. 253-270.

34 Türkmen, age., s. 257.

35 Randei, age., s. 199; Mesud Barzani, Barraní ve Kürt Ulusal Öggürlük Hareketi-II, Doz Yayinlan, Istanbul, 2005, s. 279.

36 Chris Kutschera, Kürt UlusalHareketi, Çev. Fikret Bajkaya, Avesta Yayinlan, Istanbul, 2001, s. 352.

37 Ali Riza Çeyh Attar, Kürtier Böigesel ve Böige Dtp Güçler, Çev. Alptekin Dursunoglu, Anka Yayinlan, Istanbul, 2004, s. 163.

38 Milton J. Esman, Itamar Rabinovich, Orta Dogu'da Etnisite Çogulculuk ve Devlet, Avesta Yayinlan, Istanbul, 2004, s. 334; Higyar Ôzalp, "Tarihi Perspektifiyle Güney Kürdistan'in Hukuki Statüsü", Serbesti, Sayi 22, Güz 2005.

Footnote

39 Irían Kaya Ülger, "Dügman Kardegier: KDP ve KYB", Arraya Doy as/, Cilt 2, Sayi 3, Sonbahar 1996, s. 212.

40 Kreyenbroek Sprel, Kürtler Güncel Bir Arap/rma, 2. Baski, Çev. Yavuz Alogan, Cep Yayinlan, istanbul, 2003, s. 32.

41 Yagar Yazicioglu, Kuçatilan Türkiye, Algi Yayinlan, Ankara, 2004, s. 165.

42 Kemal inat, "Irak: ABD ve Saddam Hüseyin "igbirligi" ile Gelen Yikim", Dünya Çatymalan, Kemal inat, Burhanettin Duran ve Muhittin Ataman (Edi.), 1. Cilt,, Nobel Yayinlan, istanbul, 2010, s. 235.

Footnote

43 Hasan Özmen, "Kuzey Irak'ta Kürt íhtilaflannin Nedenleri", Avrasya Dosyasi, Qlt 3, Sayi 1, Ùkbahar 1996, s. 56.

44 Tuncer Topur, Yikimin Adi Ban? Orta Dogu, IQ Yayinlan, Istanbul, 2006, s. 226-227.

45 Serhat Erlernen, '1. Körfez Savait Sonrasi Iran - Irak îliçkileri", Avrasya Dosyasi, Qlt 6, Sayi 3, Sonbahar 2000, s. 205.

Footnote

46 Lèvent Kalyon, Türkiye'nin Savunma Politikalan Uterine Kim?, Nobel Yayinlan, Ankara, 2010, s. 258.

47 Veysel Ayhan, Ferhat Pirinççi, Saddam Hüseyin & Tarif) Yasgltrken, Ankara, Platin Yayinlan, 2008, s. 181-182.

Footnote

48 Türkmen kazasi Kifrî bu dönemde Bagdat'in konttolünde idi. Ancak Kürtierin baskisi sonucunda bu kent Kürtlere birakilmijur. Bu nedenle kentteki Türkmenler ya evlerini Kürtlere kiralayarak ya da satarak Karatepe, Diyala, Bagdat, Tuzhurmatu ve Kerkük gibi yerlere yerlegmiglerdir. Dolayisiyla bu kazamn Diyala jehrinin idari smirlan içersinde yer almasina ragmen, hâlâ haksiz bir gekilde Kürtierin ijgali altindir. Ne yazik ki, bu mesele bugüne dek hiçbir platformda dile getirilmemigtir.

49 Hamide Nana, Tanq Recul ve Qaddiyye, (Tank Aziz adam ve sorun), el Muessesa el Arabiyye Yayinlan, Amman, 1998,159-161.

Footnote

50 Kurdistan Bölgesel Yönetimfnm Resmi sitesi, http://www.krg.0rg/p /p.aspx?l=14&s=030000&r=366&p=261

51 Ümit Özdag, (1999), Türkiye Ku%ey Irak ve PKK, Bir Gayri Nispmi Savarin Anatomisi, ASAM Yayinlan, Ankara, s. 80-81.

52 Sait Yilmaz, (2011), Irak Doy asi, Kum Saati Yayinlan, Istanbul, s. 142.

53 Özdag, age., s. 80-81.

54 Ofra Bengio, (1996), "Irak'in Toprak Bütünlügü", Arraya Dosyasi, Glt: 2, Sayi 3, Sonbahar, s. 70.

55 Kalyon, age., s. 261.

56 Bengio, agm., s. 67.

57 "Kerkük'te Gözdagi", Cumhuriyet, 10 Ekim 2006.

Footnote

58 Bengio, agm., s. 68.

59 Özmen, agm., s. 59.

60 Özmen, agm., s. 59.

61 Sami Kohen, "Kuzey Irak'ta Dikkat", Millijet, 14 Mayis 1994.

62 "Kürt Liderler Silopi'de", Hürrijet, 14 Haziran 1994.

63 Özmen, agm., s. 60.

64 Ümit Özdag, "PKK ve Kuzey Irak", Avrasja Dosyasi, Cilt: 3, Sayi: 1, îlkbahar 1996, s. 98.

65 Özmen, age., s. 60.

Footnote

66 Özdag, agm., s. 100.

67 Özdag, age., s. 101.

68 Kivanç Galip Över, "Irak'ta Bütünlegmeye Dogru", Avrasya Dosyasi, Cilt 6, Sayi 3, Sonbahar 2000, s. 153.

69 Bülent Aras, "Türkiye ve Irak Krizi", Irak Savait Sonrasi Orta Doga, Bülent Aras, (Der.), Tasam Yayinlan, Istanbul, 2004, s. 167.

Footnote

70 Kalyon, age., s. 259.

71 Haydar Çakmak, Uluslararasi Krieger ve Türk Silahli Kuvvetleri, Platin Yayinlan, Ankara, 2004, s. 126.

72 Kemal ínat, "Irak: ABD ve Saddam Hüseyin "igbirligi" ile Gelen Yikim", Dünya Çatymalan, Edi. Kemal ínat, Burhanettin Duran ve Muhittin Ataman, Cilt: 1, Nobel Yayinlan, Ankara, 2010, s. 39 - 40.

73 Anthony H. Cordesman, "Tahlil el Intihabat Fil Irak" (Irak Seçimlerinin Analizi), el Mustekbal el Arabs, Yil 26, Sayi 301, Mart 2004, s. 25; International Crisis Group, What Can The U.S. Do in Iraqi, Middle East Report, No. 34, December 22, 2004, p. 7.

Footnote

74 Abdul Hüseyin Çaban, "el Destur ve Nidam el Hukum", (Anayasa ve Siyasi Sistem), ïhtilal el Irak ve Tadaiyetihi Arabiyen Aklimiyen ve Develiyen, (Irak iggalinin Arap, Bölgesel ve Uluslar arasi Yansimalan, Merkez Dirasat el Vihda el Arabiyye, Beyrut 2004, s. 510. (499 - 544).

75 "el Ceyig el Turki Yuhaddir Min Mustakbel Demeviyi Ida Ukima el Federaliye" (Turk Askeri Irak'ta Federasyonun Hayata Geçmesiyle Birlikte Kanli Çaüjmalann Meydana Geleceginden Endijelenmektedir", el§ark elAvsat, 17 Ocak 2004.

76 §aban, agm., s. 505 - 506.

77 înat, agm., s. 42.

78 Dursun, age., s. 210-212.

Footnote

79 Serhat Erkmen, "Kuzey Irak'ta Yeni Anayasa Taslagi Üzerine Degerlendirmeler", Giinde Anally ORSAM, No: 4, Agustos 2009, s. 2.

80 Internationa Crisis Grup, Iraq and The Kurds: The Brewing Battle Over Kirkuk, Middle East Report No. 56,Julyl8, 2006, p. 10.

81 "el Akrad Yettefikun Ala Tevhid el Idareteyin Erbil ve Süleymaniye", (Kürtier Erbil ile Süleymaniye Yerel ídarelerinin Birle:?tirmesi Üzerinde Anlagtilar) el Halle, 8 Ocak 2006.

82 "el Akrad Yettefikun Ala Tevhid el idareteyin Erbil ve Süleymaniye", (Kürtier Erbil ile Süleymaniye Yerel Ídarelerinin Birle:?tirmesi Üzerinde Anlagtilar), el$ark elAvsat, 8 Ocak 2006.

83 "istihdat Mecliseyin Reiseyyin Fi Kurdistan", (Kürdistan'da iki yeni konsey kuruldu), el Hajat, 21 Çubat 2007.

84 "el intihabat el Tegriiye Fil Eklim Kurdistan", (Kürdistan Bölgesinde Parlamento Seçimleri), el Hayat, 14 Nisan 2009.

85 "Berleman Kurdistan el Irak Yakir Dusturen Tavassuien", (Kürdistan Parlamentosu Yayilmaci Bir Anayasa Kabul Etti), el Halle, 25 Haziran 2009.

References

Kaynaklar

Kitap ve Makaleler

AHMED Ibrahim Halil, HUMÎDÎ, Cafer Abbas (1989) Tarih el Irak elMuasir, (Çagdaç Irak Tarihi), Dar el Kutup Yaymlan, Musul.

ARAS Bülent (Der.) (2004) 'Türkiye ve Irak Krizi", Irak Savasi Sonrasi Orta Dogu, Bülent Aras, Tasam Yaymlan, Istanbul.

ARI Tayyar (2004) Geçmisten Günümüye Orta Dogu Siyaset, Savas ve Diplom asi, Alfa Yaymlan, îstanbul.

ATAY Akdevelioglu, KÜRKÇÜOGLU, Ömer (2004) "Orta Dogu'yla îliçküer", Türk Dis Politikasi Kurtulus Savasindan Bugüne 0 lay lar, Belgeler, Yorumlar 1919-1980, Baskin Oran (Edi.), 10. Baski, Cilt 1, îletiçim Yaymlan, îstanbul, s. 194-212.

ATTAR Ali Riza §eyh (2004) Kürtier Böigesel ve Böige Dip Güçler, çev. Aiptekin Dursunoglu, Anka Yaymlan, îstanbul.

AYHAN Veysel, PÎRÎNÇÇÎ, Ferhat (2008) Saddam Hüseyin <& Tarih Yeniden Yasphrken, Platin Yaymlan, Ankara.

BARZANÍ Mesud (2005) Barraní ve Kürt Ulusal Ösgürlük Hareketi-ÏI, Doz Yayinlan, Istanbul.

BELL Gertrude (2004) Megopotamya!da 1915-1920 Sivil Yönetimi, çev. Vadi îlmen, Yaba Yayinlan, Istanbul.

BENGÎO Ofra (1996) "Irak'in Toprak Bütünlügü", Avrasya Dosyasi, Cilt 2, Sayi 3, Sonbahar, s. 61-80.

CORDESMAN Anthony H. (2004) "Tahlil el întihabat Fil Irak" (Irak Seçimlerinin Analizi), el Mustekbal el Arabs, Yil 26, Sayi 301, Mart, s. 25-29.

ÇAKMAK Haydar (2004) Uluslararasi Krisler ve Türk Silahh Kuvvetleri, Platin Yayinlan, Ankara.

ÇEVÎK Halis (2005) Uluslararasipolitikada Orta Dogu, NKM Yayinlan, îstanbul.

DURSUN îsmail (2006) Ïsrail/ABD ve îngilis Üçgeninde Kürt Tesgahi, IQ Yayinlan, îstanbul.

EDMONDS Cecil J. (1957) Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research In Northeastern Iraq 1919-1925, London.

EL BEYATÎ Abdurahman îdris (2008) "el Biritaniyun îsted'u Melik Kurdistan îla Bagdat", (îngilizler Kürdistan Kral'in Bagdat'a çagirdilar),^!^ Zaman, 16 Eylül.

ERKMEN Serhat (2000) "I. Körfez Savaçi Sonrasi îran - Irak îliçkileri", Avrasya Dosyasi, Cilt 6, Sayi 3, Sonbahar, s. 198-218.

ERKMEN Serhat (2008) "1945-1989 Yillan Arasinda ABD'nin Kuzey Irak Politikasi", Akademik Orta Dogu, Cilt: 3, Sayi: 1, s. 67-96.

ERKMEN Serhat (2009) "Kuzey Irak'ta Yeni Anayasa Taslagi Üzerine Degerlendirmeler", Günde Analis ORSAM, No: 4, Agostos.

ESKANDER Saad (2001) "Southern Kurdistan Under Britain's Mesopotamian Mandate: From Separation to Incorporation, 1920-23", Middle Eastern Studies, Vol. 37, No. 2, April, pp. 153-180.

ESMAN Milton J., RABÎNOVÎCH, Itamar (2004) Orta Dogu'da Etnisite Çogulculuk ve Devlet. Avesta Yayinlan, îstanbul.

GHAREEB Edmund (1981) The Kurdish Question In Iraq, Syracuse University Press, Syracuse.

HASSAN Muhammed, PESTIEAU, David (2005) Isgal Altindaki Ülke Irak. Papiriis Yayinlan, îstanbul.

International Crisis Group (2004) What Can The U.S. Do in Iraq?, Middle East Report, No. 34, December 22.

Internationa Crisis Grup (2006) Iraq and The Kurds: The Brewing Battle Over Kirkuk, Middle East Report No. 56, July 18.

ÎNAT Kemal (2010) "Irak: ABD ve Saddam Hüseyin "îçbirligi" ile Gelen Yilim", Dünya Çatismalan, Kemal înat, Burhanettin Duran ve Muhittin Ataman (Edi.), 1. Cilt, , Nobel Yayinlan, îstanbul, s. 9-98.

JWAÎDEH Wadie (1999) Kürt Milliyetçiliginin Tarihi, Kökenleri ve Geliçimi, îsmail Çekem, Alper Duman, (Çev.), îletiçim Yayinlan, îstanbul.

KALYON Lèvent (2010) Türkiye'nin Savunma Politikalan Üye riñe Kirmiyi Kami, Nobel Yayinlan, Ankara.

KOHEN Sami (1994) "Kuzey Irak'ta Dikkat", Milliyet, 14 Mayis.

KONGAR, Emre (2012) ABD'nin Siyasal îslam'la Dansi,5. Baski, Remzi Kitabevi Yayinlan, Istanbul.

KUTSCHERA, Chris (2001) Kürt Ulusal Hareketi, çev. Fikret Baçkaya, Avesta Yayinlan, Istanbul.

MCDOWALL David (2004) A Modem History of The Kurds, I.B. Taurus, London.

MESUT Ahmat (1992) Ingiliy Belgelerinde Kurdistan 1918-1958, Doz Yayinlan, îstanbul.

NANA Hamide (1998) Tanq Ayiy Recul ve Qaddiyye, (Tank Aziz adam ve sorun), el Muessesa el Arabiyye Yayinlan, Amman.

OLSON Robert (1998) The Kurdish Question and Turkish Iranian Relations From World War I to 1998, Mazda Publishers, California.

OVER Kivanç Galip (2000) "Irak'ta Bütünleçmeye Dogru", Avrasya Dosyasi, Cilt 6, Sayi 3, Sonbahar, s. 146-160.

ÖZALP Hiçyar (2005) "Tarihi Perspektifiyle Güney Kürdistan'm Hukuki Statüsü", Serbesti, Sayi 22, Güz.

ÖZDAG Ümit (1999) Türkiye Kuyey Irak ve PKK, Bir Gayri Niyami Savasin Anatomisi, ASAM Yayinlan, Ankara.

ÖZDAG Ümit (1996) "PKK ve Kuzey Irak",Avrasya Dosyasi, Cilt 3, Sayi 1, s. 81-104.

ÖZMEN Hasan, (1996) "Kuzey Irak'ta Kürt ihtilaflannin Nedenleri", Avrasya Dosyasi, Cilt: 3, Sayi: 1, s. 55-60.

ÖZMEN Hasan (2004) el Turkuman FU Iraq ve Hukuk el Insan, (Irak Türkmenleri ve insan haklan), 2. Baski, Kozan Yayinlan, Ankara.

ÖZNUR Hakki (2003) Cahaslann Savasi Kuyey Irak Kürt Hareketi ve Musul-Kerkük Meselesi, Altinküre Yayinlan, Ankara.

PRÎMAKOV Yevgniy (2002) Kapali Kutu Rusya, Nuri Eyüpoglu (Çev), Ay§e Edirne (Der.), Mataç Yayinlan, Yayin yeri yok.

RANDEL Jothan (1999) Dumb Kurdistan Kema Selektehu, (Kürdistan yollanndan izlenimlerim), Arapçaya Çev. Fadi Hammud, Darul Anhar Yayinlan, Bayrut.

SARIGÖL Adern (2012) "Arap Bahan'mn Son Darbesi Suriye'de Muhtemel Bir Kürt Oluçumun Türkiye'ye ve Orta Dogu'ya Etkileri", Arap Bahan ve Suriye, Banç Adibelli (Edi.), IQ Yayinlan, îstanbul, s. 197-272.

SPREL Kreyenbroek (2003) Kürtier Güncel Bir Araçtirma, 2. Baski, Yavuz Alogan (Çev), Cep Yayinlan, îstanbul.

$ABAN Abdul Hüseyin (2004) "el Destur ve Nidam el Hukum", (Anayasa ve Siyasi Sistem), ihtilal el Irak ve Tadaiyetihi Arabiyen Aklimiyen ve Develiyen, (Irak îçgalinin Arap, Böigesel ve Uluslar arasi Yansimalan, Merkez Dirasat el Vihda el Arabiyye, Beyrut, s. 499 - 544

TELLAL Eral (2000) SSCB-Türkiye Fiskalen 1953 - 1964, Mülkiyetler Birligi Vakfi Yayinlar, Ankara.

TOKTAR Ebru (2006) "Kürtier Kerkük-Yumurtalik Boni Hatti'nm Kontrolünü Eie Geçirebilir", Tempo Dergisi, Sayi: 52/995 28, Aralik, 18-22.

TOPUR Tuncer (2006) Ytkimin Adi Bans Orta Dogu, IQ Yayinlan, istanbul.

TRIPP Charles (2006) A History of Iraq, Published by Cambridge University Press, Cambridge.

TÜRKMEN Sayim (2007) ABD Orta Dogu ve Türkiye, Nobel Yayinlan, Ankara.

UÇAR Ahmet (2002) "Hahamlann Torunlan", Tarih Düçünce, Sayi: 12, Aralik, s. 16-24.

UÇAR Vedat Durmaz (2002) Orta Dogu'da Suyun Artan Stratejik Degeri, IQ Yayinlan, istanbul.

ÜLGER irfan Kaya (1996) "Düçman Kardeçler: KDP ve KYB", Avrasya Dosyasi, Cilt 2, Sayi 3, Sonbahar, s. 207, 216.

YAVÎ Ersal (2006) Kürdistan Ütopyasi 1. Doy a, Yazici Yayinlan, îzmir.

YAZICIOGLU Yaçar (2004) Kusatilan Türkiye, Algi Yayinlan, Ankara.

YILMAZ Sait (2011) Irak Dosyasi, Kum Saati Yayinlan, istanbul.

Gazeteler

A^Zaman (18 Nisan 2009) "Hukumet Kurdistan îkteçefne 4 Milyarat Bermil Nafit", (Kürdistan Hükümeti 4 Milyar Varil Petrol Bulduk).

Cumhuriyet (10 Ekim 2006) "Kerkük'te Gözdagi".

el Halic, (8 Ocak 2006) "el Akrad Yettefikun Ala Tevhid el îdareteyin Erbil ve Süleymaniye", (Kürtier Erbil île Süleymaniye Yerel îdarelerinin Birleçtirmesi Üzerinde Anlaçtilar).

el Halic, (25 Haziran 2009) "Berleman Kurdistan el Irak Yakir Dusturen Tavassuien", (Kürdistan Parlamentosu Yayilmaci Bir Anayasa Kabul Etti).

el Hayat (21 $ubat 2007) "îstihdat Mecliseyin Reiseyyin Fi Kurdistan", (Kürdistan'da iki yeni konsey kuruldu).

el Hayat, (14 Nisan 2009) "el întihabat el Teçriiye Fil Eklim Kurdistan", (Kürdistan Bölgesinde Parlamento Seçimleri).

el §ark el Avsat (8 Ocak 2006) "el Akrad Yettefikun Ala Tevhid el îdareteyin Erbil ve Süleymaniye", (Kürtler Erbil île Süleymaniye Yerel Îdarelerinin Birleçtirmesi Üzerinde Anlaçtilar).

Hürriyet (14 Haziran 1994) "Kürt Liderler Silopi'de".