Content area
Full text
Gdyby pokusic sic o probç charakterystyki dominanty tematycznej wspólczesnego amerykanskiego kina dokumentalnego, mozna by powiedziec, ze coraz liczniej s 4 reprezentowane filmy utrzymane w formule dziennika osobistego l; jednoczesnie zwraca uwagç pokazna liczba filmów nawiazujacych do Griersonowskiej idei dokumentu "spolecznie uzytecznego" i zaangazowanych w biezace spory swiatopogladowe. Egzemplifikacja obu tych tendencji sq. filmy Michaela Moore'a - czçsto okreslane jako obludne i postugujace sic manipulacjaa 2.
Pierwszy z zarzutów ("Moore hipokryta") moze stano wie przyczynek do uwag o zmianie statusu autorstwa w formach dokumentalnych, co jest warte podkreslenia przede wszystkim dlatego, ze spory teoretyczne dotyczace koncepeji autora filmowego dotyczyly najczçsciej twórców dzialajacych na obszarze kina fikcjonalnego. Lektura publikacji poswiçconych Moore 'owi faktycznie poswiadcza, iz mamy w nich do czynienia z niezwyklym wrçcz akcentowaniem relacji tekst - twórca. Rzecz j asna, wynika to z roli, jakaa w jego realizacjach odgrywa (sic!) on sam jako dzialajacy bohater. Inaczej rnowiac, filmy Moore'a sa na obszarze kina nie fikcjonalnego przykladem dowodzacym, ze wiarygodnosc komunikatu bywa oceniana takze na podstawie informacji odnoszacych sic do autora realnego (tj. pojmow anego w kategoriach biografieznyeh).
Drugi z przytoczonych zarzutów ("Moore manipulator") mapowazniejszy charakter. W przypadku filmu dokumentalnego kwestionowanie prawdziwosci pokazywanych zdarzen jest bowiem równoznaczne z podwazeniem jego specyfiki rodzajowej i nadaniem komunikatowi statusu wypowiedzi fíkcjonalnej. O problemach z rozróznieniem tych kategorii pisano juz wielokrotnie; w tym miejscu przypomnç jedynie poglaxl, w mysl którego dokumentalizm bylby specyficznq formq lektury 3, takq, mianowicie, podczas której widz przyjmuje, ze przedstawione wydarzenia faktycznie mialy miejsce, i zadaje sobie pytanie: czy nie jes tern oklamywany(a)z (przykladowo: czy ludzie pokazani na filmie to aby nie aktorzyz). Jesli zatem widz ma do czynienia z komunikatem, który zostal oznaczony (w repertuarze kina, w programie telewizyjnym, na plakacie itd.) jako dokumentalny, wówczas informacje m0g3.ee przyczynic sic do oslabienia jego wiarygodnosci (na przyklad wiedza o tym, ze jakies sceny zostaly zainscenizowane) zmieniaja nastawienie widza i "blokuja/' dokumentalny typ lektury 4.
Dokumentalizm i autobiografía - kilka problemów teoretycznych
Klopot z dokumentalny autobiografistykaa wynika z hybrydycznej natury tego zjawiska - powiqzania dwóch konwencji, które wprawdzie laczy silna referencyjnosc 5, lecz które zarazem rózniaa sic oczekiwaniami wobec sposobów jej realizacji. O ile bowiem niektórym formom dokumentalistyki stawia sic wymóg obiektywizmu, o tyle autobiografistyka - ze wzglçdu na tozsamosc autora realnego oraz bohatera - nie moze byc inna...