Otizm Spektrum Bozuklugu Olan ve Normal Gelisim Gösteren Çocuklarda Anne-Çocuk Etkilesiminin Karsilastirilmasi/A Comparison of Mother-Child Interactions of Children with Autism Spectrum Disorders and Typically Developing Children

Headnote

Öz

Bu araGtirmada otizm spektrum bozuklugu (OSB) olan çocuga sahip (n=34) annelerin ve normal geliGim gösteren (NG) çocuga sahip (n=28) annelerin ebeveyn-çocuk etkileGimi sirasinda sergiledikleri etkileGimsel davraniGlari karGilaGtirilmiGtir. AraGtirma kapsaminda çaliGma grubunda yer alan annelerin serbest oyun baglaminda çocuklari ile etkileGimlerinin video kayitlari alinmiGtir. Kayitlar anne davraniGlari için oluGturulan beG kategori ve annelerin çocuklarina sundugu pekiGtireçlerin analizi ile incelenmiGtir. Anne etkileGimsel davraniGlari kategorileri; yönlendirici olma, baGari odakli olma, yanitlayici olma, sicak olma ve etkileGimsizliktir. AraGtirma bulgulari OSB'li çocugu olan annelerin NG'li çocugu olan annelere oranla daha fazla yönlendirici vedaha az yanitlayici etkileGimsel davraniGlar sergiledikleri yönündedir. AraGtirma bulgulari erken çocukluk döneminde OSB'li çocugu olan ve NG'li çocugu olan annelerin çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlari baglaminda tartiGilmiG ve ileride yapilacak araGtirmalara yönelik önerilere yer verilmiGtir.

Anahtar sözcükler: Anne-çocuk etkileGimi, otizm spektrum bozuklugu (OSB), yanitlayici etkileGim, erken çocuklukta özel egitim

Abstract

This study compares the interactional behaviors of mothers of children with autism spectrum disorders (n=34) and mothers of typically developing children (n=28) through mother-child dyads. Participating mothers and their children were recorded while playing in an unstructured environment. Data were analyzed using five distinct mother interactional behavior categories and mother reinforcements used during the interactions. Mother interactional behaviors were: Directiveness, achievement orientation, responsivity, warmth and un-engagement. Study results were discussed in regard to the interactional behaviors of mothers of children with ASD and TD with their children and suggestions for future research were provided.

Keywords: Mother-child interactions, autism spectrum disorders, responsive interactions, early childhood special education

Otizm spektrum bozuklugu (OSB) ilk belirtilerin erken çocukluk döneminde görüldügü ve sosyal-iletiGim alaninda belirgin yetersizlikler ile birlikte takintili, yineleyici davraniGlar ve ilgi alanlarinda sinirliliklar ile seyreden nöro-geliGimsel bir bozukluktur (Amerikan Psikiyatri Birligi, 2014). Alanyazinda OSB'nin ayirt edici semptomlarinin sosyal iletiGim (Ingersoll, 2008; Osterling ve Dawson, 1994; Ozdemir, 2008a, 2008b Ross, Mcduffie, Weismer ve Gernsbacher, 2008;), dil ve iletiGim becerileri (Charman, Baron-Cohen, Swettenham, Cox, Baird ve Drew, 1997; Landa, 2007), tekrarlayici davraniGlar ve sinirli ilgi alanlari (Matson ve dig., 2009) üzerinde yogunlaGtigi OSB'li çocuklarla gerçekleGtirilen çok sayida araGtirma ile gösterilmiGtir. OSB'de gözlenen söz konusu problemler, sözel ve sözel olmayan iletiGim, sosyal-duygusal geliGim ve biliGsel alanlarda çocuklarda geliGimsel ilerlemenin en hizli oldugu dönem olan ve çocuklarin zamanlarinin büyük çogunlugunu birincil bakim verenleri ile geçirdikleri (Sheldon, 1986) erken çocukluk döneminde gözlenmektedir. Erken dönemde, dil öncesi iletiGim geliGiminde amaçli iletiGimsel davraniGlarin ortaya çikmaya baGlamasi ile birlikte, bebeklerin en yakin etkileGim ortagi ebeveynleridir (Wan ve dig., 2012). Bu dönemde çocuklarin etkileGim halinde olduklari bireylerle sosyal etkileGim süreçleri ve sosyal iletiGimdeki niteliksel farkliliklar birçok araGtirmanin odak noktasi olmuGtur (Örn, Carpenter, Nagell ve Tomasello, 1998; Dissanayake ve Sigman, 2001; Iverson, Capirci, Longobardi ve Caselli 1999; Mundy, 1995; Sigman ve Ruskin, 1999). Yapilan araGtirmalarda; annenin etkileGimsel davraniG stilleri, annenin çocuk merkezli olup olmamasi, annenin çocugun etkileGimsel ipuçlarini yeterince ve zamaninda algilayip algilamamasi ve söz konusu ipuçlarina zamaninda ve uygun yanitlar saglayip saglamamasi, etkileGimde gerekli sevgiyi ifade edip edememesi gibi çocugun geliGimini etkileyen ve anneye ait temel davraniGsal degiGkenlerin incelendigi dikkat çekmektedir (Doussard-Roosevelt, Joe, Bazhenova ve Porges, 2003; Lemanek, Stone ve Fishel, 1993; Watson, 1998; Wilder, Axelsson ve Granlund, 2004). Nitekim alanyazinda birçok araGtirmada annelerin etkileGimsel davraniGlari çocuklarin erken dönemdeki biliGsel, dil ve sosyal geliGimleri ile iliGkilendirilmiGtir (Mahoney ve Perales, 2003; Tamis-LeMonda, Bornstein ve Baumwell, 2001). Annelerin duyarli olma, yanitlayici olma, baGari odakli olma, yönlendirici olma, sicak olma gibi evrensel özellik gösteren etkileGimsel davraniGlari pek çok araGtirmaci tarafindan çocuk geliGiminin çeGitli yönleriyle iliGkilendirilmiGtir (Ainsworth ve Bell, 1975; Barley ve Schaefer, 1964; Baumrind, 1971; Clarke-Stewart, 1973; Donovan ve Leavitt, 1978; Stevenson ve Lamb, 1979; Yarrow, Rubenstein ve Pedersen, 1975).

OSB'li çocuklarin geliGimin en erken dönemlerinden itibaren sosyal iletiGim becerilerinde önemli yetersizlikler sergiledikleri yaygin olarak rapor edilmiGtir (Ingersoll, 2008; Osterling ve Dawson, 1994; Ros, ve dig., 2008;). Bu yetersizlikler bebeklik döneminde insan yüzlerine ilgi gösterme sinirliligi, göz kontagi kurma sinirliligi ve ortak dikkat becerileri sinirliliklari olarak kendini göstermektedir (Kasari, Sigman, Mundy ve Yirmiya, 1990). Ebeveynler sosyal-duygusal tepkilerde sinirliliklar sergileyen ve sosyal etkileGimde bozulmalar gösteren OSB'li çocuklarla gündelik etkileGimlerinde farkli güçlükler yaGayan birincil kiGilerdir (Doussard-Roosevelt ve dig., 2003). Diger yandan, erken dönemde çocuk ile ebeveyn arasindaki etkileGimi etkileyen faktörler bulunmaktadir (Ceber ve Sucuoglu, 2000). GliGkili olarak, OSB'li çocuklarin insanlarla iletiGim güçlükleri ve sosyal etkileGimde sergiledikleri sinirliliklar çocuklari ile sürekli etkileGim içerisinde olan ebeveynlerinin çocuklari ile olan etkileGimlerini olumsuz yönde etkileyebilmektedir (Meirsschauts, Roeyers ve Warreyn, 2011). Örnegin, OSB olan çocuga sahip olan ebeveynler, OSB'yi, sosyal iletiGim bozuklugu olarak tanimlamakta (Töret, Özdemir, Gürel-Selimoglu ve Özkubat, 2014b) ve günlük rutin içerisinde, çocuklarinin kendileri ile olan oyun etkileGimlerinin niteliginin oldukça sinirli oldugunu bildirmektedirler (Töret, Özdemir, Gürel-Selimoglu ve Özkubat, 2014a).

1940'li yillarda Kanner (1943) ilk defa bebeklik otizmini tanimladiginda, anne-çocuk etkileGiminde çocugunun davraniGlari üzerinde annenin etkisini vurgulamiG ve bu yönüyle de ebeveyn-çocuk arasinda tek yönlü bir sosyalleGme modeli oluGtugunu belirtmiGtir. Kanner'in aksine alanyazinda Baglanma Kurami araGtirmacilari, anne-çocuk etkileGiminin çift yönlü oldugunu ve çocuk geliGimi özelliklerinin anne-çocuk etkileGiminde etkin rol oynadigini vurgulamiGlardir (Ainsworth, Blehar, Waters ve Wall, 1978; Bell, 1968; Bowlby, 1969). Öyle ki pek çok araGtirmaci (Brazelton, Koslowski ve Main, 1974; Brooks-Gunn ve Lewis, 1984; Mahoney ve Robenalt, 1986; Richard, 1986), yetersizlikten etkilenen çocuga sahip annelerin davraniGlarindaki niteliksel farkliliklarin çocuklarinin karakteristik özellikleriyle uyumlu oldugunu ileri sürmüGtür. Örnegin, geliGimsel yetersizligi olan çocuklarda, ebeveynlerin çocuklari ile olan etkileGimlerinde sergiledikleri yanitlayicilik düzeylerinin, çocuklarin sosyal etkileGim ve dil iletiGim becerileri düzeyleri ile iliGkili oldugunu pek çok araGtirmaci göstermiGtir (örn., Sterling ve Warren, 2013; Tamis-LeMonda ve dig., 2001; Warren ve Brady, 2007; Yoder, 1986; Yoder ve Warren, 1998, 1999). Annelerin çocuklari ile etkileGim stillerini inceleyen Mahoney (1988), ifade edici dil düzeyleri yüksek olan çocuklarin ebeveynlerinin çocuklarin iletiGimsel giriGimlerine ve baGlattigi etkileGimlere yüksek düzeyde yanitlayicilik gösterdiklerini belirlerken, iletiGimsel davraniGlari ve ifade edici dil düzeyleri düGük olan çocuklarin ebeveynlerinin ise, daha az yanitlayici olma egiliminde olduklarini göstermiGtir (akt., Mahoney ve Powell, 1988). Mahoney, Finger ve Powell (1985), bir baGka araGtirmada zihinsel yetersizlik tanisi almiG altmiG çocugun geliGim düzeylerinin anne davraniGlariyla iliGkisinin incelemiG ve araGtirma sonunda katilimci annelerin sosyal etkileGim davraniGlarini çocugun liderligini takip etme, yönerge sikligi ve kontrol etme davraniGlari olmak üzere üç farkli boyutta ele almiGtir. AraGtirmacilar yüksek düzeyde geliGim geriligi gösteren çocuklarin annelerinin çocuklari ile olan etkileGimlerinde daha çok çocugun liderligini takip etme davraniGi göstermelerine karGin daha az kontrolcü ve yönlendirici davraniGlar sergilediklerini göstermiGlerdir. Cielinski, Vaughn, Seifer ve Contreras (1995) ise Down sendromlu çocuk ve anne çiftleri ile yaptiklari bir araGtirmada anne-çocuk oyun etkileGiminde anne etkileGimsel davraniGlarini; yanitlayici, yönlendirici, zorlayici ve kolaylaGtirici kategorilerinde karGilaGtirmiGlardir. AraGtirma bulgulari Down sendromlu çocuklarin oyuna katilim düzeylerinin düGük oldugunu ve annelerin daha sik müdahaleci davraniGlar sergilediklerini göstermiGtir. Down sendromlu çocuk sahibi annelerin kontrol edici davraniGlarinin gözlemlendigi bir diger araGtirmada ise, annelerin yüksek düzeyde kontrol edici davraniGlar kullandiklari gözlemlenmiGtir (Girolametto, Verbey ve Tannock, 1994).

Erken çocukluk döneminde OSB'li çocugu olan annelerin çocuklari ile sergiledikleri etkileGim stillerini geliGim gerililigi olan ve NG'li çocuklarin annelerinin etkileGim stilleri ile karGilaGtiran araGtirmalar, OSB'li çocugu olan annelerin çocuklarinin dikkatini çekmek için daha fazla sözel ve sözel olmayan yönergeler kullanma egiliminde olduklarini göstermiGtir (Doussard-Roosevelt ve dig., 2003; Lenmanek ve dig., 1993). Watson (1998), yaptigi bir araGtirmada okul öncesi dönemde olan 14 OSB'li çocuk ve anneleri ile 14 NG'li çocuk ve annelerinin, serbest oyun baglaminda anne-çocuk etkileGimini, ebeveynlerin etkileGimsel davraniGlarinin çocuklarin iletiGim becerileri edinim düzeyleri üzerindeki etkisi açisindan incelemiGtir. AraGtirma bulgulari, OSB'li çocuga sahip annelerin NG'li çocuga sahip annelere oranla yönlendirici sözel ifadeleri kullanma sikliklarinin daha yüksek oldugunu göstermiGtir. Wilder ve digerlerinin (2004) bir araGtirmasinda ise OSB'li çocuga sahip ebeveynlerin NG'li çocuklari olan ebeveynlere oranla çocuklari ile daha az etkileGime girdikleri bulgulanmiGtir.

Annelerin çocuklari ile etkileGimleri sirasinda sergiledikleri etkileGim stillerinin çocuklari ile etkileGimleri üzerine etkilerinin yani sira, çocuklarin geliGimleri üzerine de önemli etkileri oldugu kabul edilmiGtir (Beckwith, Rozga ve Sigman, 2002; Capps, Sigman ve Mundy, 1994; Sroufe ve Fleeson, 1986). AraGtirmacilar çocuklarin sosyal etkileGim ve iletiGim becerilerini kazanmalarinda, nesne veya olaylara iliGkin sembollerin ediniminde etkili olan çevre yapisinin ve sosyal baglamin, ebeveyn girdisi destegi ile Gekillendigini ileri sürmüGlerdir (Mahoney ve Perales, 2003; Siller ve Sigman, 2002; Sroufe, 1988; Stams, Juffer ve Van IJzendoorn, 2002; Van IJzendoorn, Dijkstra ve Bus, 1995). NG'li çocuklarda anne-çocuk etkileGiminde özellikle anne duyarliligi ve yanitlayici etkileGim stili, çocuklarin kiGilik geliGimi (Sroufe ve Fleeson, 1986), sosyal becerileri (Sroufe, 1988; Stams ve dig., 2002) ve dil-iletiGim becerileri ile (Van Ijzendoom ve dig., 1995) iliGkilendirilmiGtir. Benzer Gekilde, duyarlilik ve yanitlayicilik gibi anne davraniG stilleri OSB'li çocuklarda baglanma düzeyi (Beckwith ve dig., 2002; Capps ve dig., 1994) ve dil geliGimi (Siller ve Sigman, 2002) ile iliGkilendirilmiGtir. Örnegin, iliGki temelli uygulama kapsaminda yürütülen, ebeveynlere yanitlayici etkileGim davraniGlarinin kazandirilmasi ile çocuklarda sosyal duygusal geliGimi hizlandirmanin amaçlandigi bir araGtirmada, müdahale sonucu ebeveynlerin yanitlayici davraniGlarindaki artiGin çocuklarin sosyal duygusal geliGimlerinin hizlanmasi ile sonuçlandigi bulgulanmiGtir (Mahoney ve Perales, 2003). Mahoney ve Powell (1988) yaptiklari bir araGtirmada, annelerin yanitlayicilik düzeyleri ile çocuklarin dil ve iletiGim becerilerinin geliGimi arasinda olumlu bir iliGki oldugunu ve annelerin yanitlayicilik düzeylerinin, çocuklarin amaca yönelik iletiGim becerilerinin önemli bir belirleyicisi oldugunu açiklamiGlardir. Glgili bir diger araGtirmada ise, OSB'li çocuk ebeveynlerinin etkileGimsel davraniGlarinin çocuklarin sonraki dil geliGimlerinin belirleyicisi oldugu belirtilmiGtir (Tamis-LeMonda ve dig., 2001). NG'li çocuklar ile yapilan pek çok araGtirmada da, annelerin yanitlayicilik düzeylerinin çocuklarin çeGitli becerileri edinim düzeyleri üzerinde etkili oldugu gösterilmiGtir. Örnegin, dil öncesi iletiGim döneminde olan çocuklarin jest geliGimi ile ebeveynlerinin sundugu dil örneklemi arasinda pozitif bir iliGki oldugu görülmektedir (Iverson vedig., 1999). Bu baglamda çocuk geliGimi kuramlari ve erken müdahale araGtirmalarinin destekledigi varsayimlara göre ebeveynler, çocuklarin geliGimini destekleyecek zaman ve olanaklara sahip olmalari nedeniyle, çocuklarinin geliGimi üzerinde diger uzman ve yetiGkinlere oranla daha fazla etkiye sahiptirler (Mahoney, 2009). Bunun yani sira, ebeveynlerin (Mahoney ve Wheeden, 1997), çocuklari ile etkileGimlerinde sergiledikleri etkileGimsel davraniGlarin stili ve düzeyi, yalnizca NG'li çocuklarda degil ayni zamanda OSB'li çocuklarin geliGimsel becerilerde (biliGsel, dil-iletiGim ve sosyal-duygusal) ilerlemesinde de kritik düzeyde hizlandirici etkiye sahiptir (Mahoney, 2009).

Alanyazinda anne-çocuk etkileGiminin OSB'li çocuklar üzerindeki etkilerine odaklanan çok sayida araGtirma mevcutken, Türkiye'de ve Türk kültüründe, anne-çocuk etkileGiminin anlaGilmasina yönelik araGtirmalarin sinirli sayida oldugu dikkati çekicidir. Örnegin, 148 Türk anne-çocuk çiftinin (gecikmiG dil ve konuGma, hafif düzeyde zihinsel yetersizlik ve OSB) karGilikli etkileGim davraniGlarinin inceledigi bir araGtirmasinda Diken (2012), anne davraniGlarini duyarli olma, pekiGtireç kullanma, yönlendirici olma ve etkileGim hizi kategorilerinde incelemiGtir. AraGtirma bulgulari çocuklarin etkileGimsel davraniGlarinda gruplar arasi farkliliklar oldugunu ve OSB'li çocuklarin anneleri ile olan etkileGimsel davraniGlarinda diger yetersizlikten etkilenen çocuklardan daha düGük puanlar elde ettiklerini göstermiGtir. Diger bir araGtirmada ise, 40 OSB'li çocuk-anne çiftinin etkileGimsel davraniGlari incelenmiG ve OSB'li çocugu olan annelerin, düGük düzeyde duyarlilik davraniGlari sergiledikleri, çocuklarinin ilgi ve davraniGlarini ara sira göz önüne aldiklari ve çocuklarinin davraniGlarini gözlemleme konusunda sinirliliklari oldugu bulgularina ulaGilmiGtir (Töret, Özdemir ve Özkubat, 2015). Ayrica, bu araGtirmada, annelerin OSB'den etkilenmiG çocuklarinin davraniGlarina verdikleri tepkilerin destekleyiciligi, tutarliligi ve sikligi açisindan da düGük düzeyde yanitlayicilik davraniGlari sergiledikleri belirlenmiGtir. Alanyazin incelendiginde, OSB'li çocuga sahip olan Türk annelerin, çocuklari ile olan etkileGimlerinde, yüksek düzeyde yönlendirici etkileGim davraniGlari sergiledikleri, yanitlayici etkileGim davraniGlari sergileme düzeylerinin ise düGük düzeyde oldugu, bununla birlikte etkileGim içerisinde düGük düzeyde duygusal davraniGlar sergiledikleri de gözlenmiGtir (Örn., Diken, 2012; Töret, ve dig., 2015).

Erken çocukluk döneminde ebeveyn-çocuk etkileGimde ebeveynlerin çocuklari ile etkileGim stillerinin belirlenmesi ve risk faktörlerinin degerlendirilmesi, OSB'li çocuklarin iletiGim problemlerini, sosyal etkileGim sinirliliklarini veya tekrarlayici davraniGlarini gözlemleme ve destekleme, uygulamacilara göre ebeveynlerin daha avantajli durumda olmalari (Griffith, Hastings, Nash ve Hill, 2010) ve ayrica ebeveynlerin çocuklari hakkinda temel bilgileri saglayan kiGiler (Bennett ve dig., 2012) olmalari nedeniyle kritik ölçüde önemlidir. OSB'li çocuklarda erken müdahale programlarinin desenlenmesinde ebeveyn-çocuk etkileGimi araGtirmalarinin önemine ragmen, Türkiye'de, Türk kültüründe OSB'li çocuklari olan ebeveynlerin çocuklari ile olan etkileGimlerini, ebeveyn-çocuk etkileGimsel davraniGlari açisindan inceleyen araGtirmalar oldukça sinirli sayidadir (Örn., Diken, 2012; Töret, ve dig., 2015). Bu kapsamda bu araGtirmanin amaci, OSB'li çocugu olan Türk anneler ile NG'li çocugu olan Türk annelerin çocuklari ile etkileGimlerinde sergiledikleri etkileGim davraniGlarini kendi içerinde ve birbirleri ile karGilaGtirarak incelemektir.

Yöntem

Katilimcilar

AraGtirmanin çaliGma grubunu toplam 62 anne-çocuk çifti oluGturmaktadir. ÇaliGma grubu içinde birinci grup OSB'li çocuk-anne çiftlerinden (n=34), ikinci grup NG'li çocuk-anne çiftlerinden (n=28) oluGmuGtur. Birinci çaliGma grubunda yer alan OSB'li olan çocuklar (n=34) 2-6 (24-62 ay) yaG araligindadir ve dokuzu kiz, yirmi üçü ise erkektir. AraGtirmaya dahil edilen çocuklarin OSB tanilari, Gstanbul, Ankara ve Isparta illerinde bulunan, devlet ve tip fakültesi hastaneleri, çocuk psikiyatri bölümleri tarafindan verilmiGtir ve Rehberlik AraGtirma Merkezleri tarafindan egitsel tanilama ve degerlendirme süreçleri gerçekleGtirilmiGtir. ÇaliGma öncesinde, araGtirmacilar bilgi formu geliGtirmiGlerdir. Bu bilgi formunda, araGtirma grubunda yer alan çocuklar ve ebeveynlerine ait demografik bilgiler, saglik ve egitim özgeçmiGlerine iliGkin bilgileri elde etmek amaciyla yer alan sorular bulunmaktadir. Bilgi formu OSB tanisi almiG çocuklara birincil bakim veren anneleri ve çocuklarin devam ettikleri özel egitim kurumlarindaki ögretmenleri tarafindan doldurulmuGtur. OSB'li çocuklar ile ilgili kronolojik yaG, ek yetersizlik sergilememe ve OSB tanisi bilgileri aileler ve ögretmenlerle yapilan görüGmelerde dogrulanmiGtir. AraGtirmada OSB tanisi almiG çocuklarin OSB düzeylerinin belirlenmesi için, Gilliam Otistik Bozukluk Derecelendirme Ölçegi-2-Türkçe Versiyonu (GOBDÖ-2-TV; Diken, Ardiç, Diken ve Gilliam, 2012) uygulanmiGtir. Bu ölçegin uygulanmasi sonucunda, ölçek karar rehberi dogrultusunda çaliGma grubunda yer alan tüm OSB'li çocuklarin "otistik bozukluk görülme olasiligi oldukça yüksek" oldugu belirlenmiGtir. Annelere araGtirmaya katilimlari için gönüllülük formu imzalatilmiG ve çaliGma grubuna dahil edilen annelerin çaliGmaya katilmaya gönüllü olmalari, katilim için temel ön koGul olarak belirlenmiGtir.

Ikinci çaliGma grubunda yer alan NG'li çocuklar (n=28), 2-6 yaG (24-62 ay) araligindadir ve on sekizi kiz, onu ise erkektir. OSB'li çocuklarda oldugu gibi NG'li çocuklarda da araGtirma bilgi formu NG'li çocuklara birincil bakim veren anneleri ve devam ettikleri egitim kurumlarindaki ögretmenleri tarafindan doldurulmuGtur. NG'li çocuklar ile ilgili kronolojik yaG, geliGim düzeyi bilgileri aileler ve ögretmenlerle yapilan görüGmelerde de dogrulanmiGtir. Son olarak anneler araGtirmaya katilim için gönüllülük formunu imzalamiGlardir.

Uygulama

Etkilesim kayitlarinin alinmasi. Ebeveyn-çocuk etkileGim kayitlarinin alinmasi sürecinde, çaliGma grubuna dahil edilen anne-çocuk çiftlerinin etkileGimleri, ortalama 15 dakika süreyle video kaydina alinmiGtir. Kayitlar, ebeveynlerin tercihlerine göre ev ve/veya kurum ortaminda tek oturumda gerçekleGtirilmiGtir. Kurum ortaminda bireysel egitim odalarinda ev ortaminda ise bagimsiz odada gerçekleGtirilmiGtir. Kurum ortamindaki etkileGim kayitlari zeminine hali serilerek, etkileGimlerin yerde de gerçekleGtirilmesine olanak verecek biçimde planlanmiGtir. Ayrica ebeveyn-çocuk çiftinin masa baGi etkileGimine olanak verecek biçimde fiziksel özelligine uygun bir masa ve iki sandalye bulundurulmuGtur. EtkileGim kayitlari alinmadan önce çocugun etkielGim ortamina aGina olmasi için, annelerden etkileGim kaydi alinmadan en az 15 dakika önce hazir bulunmalari istenmiGtir. AraGtirmanin veri toplama sürecinde anne etkileGimsel davraniGlari serbest oyun baglaminda video ile kaydedilmiGtir. Anne-çocuk etkileGim kayitlarinin alinmasi sürecinde, çaliGma grubuna dahil edilen anne-çocuk çiftlerinin etkileGimleri, ortalama on beG dakika süreyle video kaydina alinmiG, kayitlarin yedi dakikasi araGtirmacilar tarafindan analiz edilmiGtir. EtkileGim sürecinde, materyalin anne-çocuk etkileGiminin niteligine etkisini kontrol etmek amaciyla araGtirmacilar tarafindan alanyazindaki oyun araGtirmalari temelinde (Lifter, 2000) oluGturulan standart bir oyuncak seti, tüm anne-çocuk çiftlerine sunulmuGtur. Oyuncak seti içerisinde, katilimci çocuklarin iGlevsel ve sembolik oyun gibi farkli oyun düzeylerinde oyun davraniGlari sergilemelerine olanak verecek çeGitlilikte oyuncaklar bulundurulmuGtur. Sette yer alan oyuncaklar; resimli kitaplar, takma-çikarma oyuncagi, kurmali araba, bebek ve beGik, tarak, üçlü vagonlu tren, çiftlik hayvanlari seti, mutfak araç-gereçleri, evcilik seti ve telefondur. Annelere kayit öncesinde, etkileGim kayitlarinin serbest oyun baglaminda alinacagi, etkileGim sirasinda kendilerine hiçbir müdahalenin yapilmayacagi ve zorunda kalmadikça araGtirmaci ile iletiGim kurmamalari gerektigi açiklanmiGtir. Annelere "Çocugunuzla evde nasil oynuyorsaniz o Gekilde oynayin." açiklamasi yapilmiGtir. OSB'li ve NG'li çocuk-anne çiftlerinden oluGan her iki grup için de ayni araGtirma süreci izlenmiGtir.

Veri Toplama Araçlari

AraGtirma kapsaminda anne-çocuk etkileGimi baglaminda annelerin çocuklari ile sergiledikleri etkileGim davraniGlari ve annelerin etkileGim sirasinda çocuklarina sunduklari pekiGtireçler kodlanmiGtir. ÇaliGma kapsaminda araGtirmacilar tarafindan, alanyazina dayali olarak anne etkileGim davraniGlari kodlama rehberi geliGtirilmiGtir. Anne etkileGim davraniGlari beG kategoride incelenmiGtir. Bu kategoriler; yönlendirici olma, baGari odakli olma, yanitlayici olma, sicak olma ve etkileGimsizliktir. Anne etkileGim davraniGlari kategorilerine ek olarak annenin sergiledigi; baGini okGama, sirtini sivazlama gibi dokunsal temaslar ve "Aferin, harikasin, süpersin, baGardin." gibi sözel ifadeler pekiGtireç olarak kabul edilmiGtir. PekiGtireçler, kodlama yapilan her bir gözlem araliginda etkileGim davraniGlari kategorilerinden bagimsiz olarak sayilmiGtir. AraGtirmanin anne-çocuk etkileGimi davraniGlari kodlama rehberinde yer alan anne etkileGim davraniG kategorileri tanimlari Tablo 1'de verilmiGtir. Kismi zaman araligi kaydinin kullanildigi süreçte, onar saniyelere bölünen yedi dakikalik gözlem kayit dilimlerinde annenin etkileGim davraniGlari gözlemlenmiG ve annenin kullandigi pekiGtireçlerin sayisi kaydedilmiGtir. Kismi zaman araligi kaydina uygun olarak on beG dakikalik toplam kayit süresinin, yedi dakikasi onar saniyelik araliklara bölünmüG, on saniyelik dilimin en az alti saniyesinde anne tanimlanan etkileGim davraniGlarinin hangisini gerçekleGtirdiyse ilgili kod yazilmiG ve on saniyelik dilimde annenin kullandigi pekiGtireçler sayilarak toplam pekiGtireç sayisi kaydedilmiGtir.

Gözlem Verilerinin Kodlanmasi ve Gözlemciler Arasi Güvenirlik

AraGtirmanin kodlama süreci elde edilen gözlem verileri üzerinden yapilmiGtir. AraGtirmanin birinci, ikinci ve üçüncü yazarlari arasinda %80 görüG birligine varilarak verilerin kodlanmasi baGlatilmiGtir. Bu süreçten sonra araGtirma verilerinin tamami bir araGtirmaci tarafindan kodlanmiGtir. Gkinci bir araGtirmaci tarafindan kayitlarin %30'u gözlemciler arasi güvenirlik amaciyla kodlamiGtir. Gözlemciler arasi güvenirlik verisi "GörüG birligi / GörüG birligi + GörüG ayriligi X 100" formülü (Kircaali-Gftar ve Tekin, 1997) ile hesaplanmiGtir. GörüG birliginin %80'in altinda oldugu durumlarda kayitlar iki kodlayici tarafindan birlikte izlenmiG ve uzlaGilamayan maddelerde görüG birligi saglanmiGtir.

Bulgular

OSB'li Çocugu Olan Anneler Ile NG'li Çocugu Olan Annelerin Çocuklarina Yönelik Etkilesim Davranislarinin Farklilasma Düzeyleri

AraGtirmacilar tarafindan geliGtirilen ebeveyn etkileGimsel davraniGlari kategorilerinde OSB'li çocugu olan annelerin çocuklarina yönelik etkileGim davraniGlarinin, NG'li çocugu olan annelerin çocuklarina yönelik etkileGim davraniGlari ile farklilaGma düzeyleri incelenmiGtir. OSB'li ve NG'li çocuklarin annelerinin çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlarina iliGkin bulgularin karGilaGtirilmasi amaciyla yapilan bagimsiz örneklemler için t testi bulgulari Tablo 2'de yer almaktadir.

Tablo 2'de görüldügü gibi OSB'li çocugu olan annelerin çocuklari ile olan etkileGimlerinde sergiledikleri etkileGimsel davraniGlarin, NG'li çocuga sahip annelerin çocuklari ile olan etkileGimlerinde sergiledikleri etkileGimsel davraniGlarindan farklilaGma durumlari, araGtirmacilarin alanyazin kaynakli hazirladiklari davraniG kategorileri baglaminda incelendiginde, OSB'li ve NG'li çocuklarin anneleri arasinda yönlendirici olma ve yanitlayici olma davraniG kategorilerinde istatistiksel olarak anlamli farklilik görülmektedir (p<.01). Yönlendirici olma etkileGimsel davraniGlarinda OSB'li çocuklarin annelerinin ortalamalarinin ( x =21,21) NG'li çocuklarin annelerinden yüksek ( x =13,18); yanitlayici olma etkileGimsel davraniGlarinda ise, OSB'li çocuklarin annelerinin ortalamalarinin ( x =6,79) NG'li çocuklarin annelerinden düGük ( x =17,00) oldugu belirlenmiGtir. Bu bulgular iGiginda OSB'li çocuga sahip annelerin NG'li çocuga sahip annelere oranla daha fazla yönlendirici ve daha az yanitlayici etkileGim stili sergilediklerini söylemek mümkündür. Sicak olma etkileGimsel davraniGinda ise OSB'li ve NG'li çocuklarin anneleri arasinda istatistiksel anlamda farklilik oldugu belirlenmiGtir (p<0.05). OSB'li çocuklarin annelerinin sicak olma etkileGimsel davraniGlarina ait ortalamasinin ( x =4,47) NG'li çocuklarin ebeveynlerinden yüksek ( x =1,00) oldugu belirlenmiGtir. Diger bir degiGle OSB'li çocugu olan anneler NG'li çocuga sahip annelere oranla daha sicak etkileGime girmiGlerdir. BaGari odakli olma, etkileGimsizlik ve pekiGtireç degiGkenlerinde ise OSB'li çocugu olma ya da olmama durumunun istatistiksel anlamda bir farklilik oluGturmadigi belirlenmiGtir.

Annelerin NG'li Çocuklarina Yönelik Etkilesimsel Davranislari

NG'li çocuga sahip annelerin çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlari kullanim düzeylerinin birbirleri ile iliGkisi araGtirmacilar tarafindan alanyazin dayanakli olarak hazirlanmiG kategoriler baglaminda incelenmiGtir. NG'li çocuklarin annelerinden elde edilen 6 farkli degiGkenin (Yönlendirici Olma, BaGari Odakli Olma, Yanitlayici Olma, Sicak Olma, EtkileGimsizlik ve PekiGtireç) birbirleri arasindaki iliGkileri Pearson Momentler Çarpimi Korelasyon Katsayisi ile hesaplanmiG ve bulgulara Tablo 3'te yer verilmiGtir.

Tablo 3 incelendiginde, yanitlayici olma ile yönlendirici olma; baGari odakli olma ile yanitlayici olma ve yönlendirici olma ile pekiGtireç degiGkenleri arasinda anlamli ve orta düzeyde (p<.01) bir iliGki bulundugu görülmektedir. Yanitlayici olma etkileGimsel davraniGini sergileyen annelerin yönlendirici olma ve baGari odakli olma etkileGimsel davraniGlarini sergileme oranlari istatistiksel anlamda düGük bulunmuGtur (p<.01). Yönlendirici olma etkileGimsel davraniGini sergileyen annelerin ise pekiGtireç kullanma düzeyleri istatistiksel anlamda yüksek bulunmuGtur (p<.01). Bu veriler iGiginda yanitlayici etkileGim stili sergileyen annelerin yönlendirici ve baGari odakli olmadiklarini, yönlendirici etkileGim stili sergileyen annelerin ise yogun bir Gekilde pekiGtireç kullandiklari söylemek mümkündür. BaGari odakli olma ile sicak olma arasinda istatistiksel olarak anlamli olmayan ancak orta düzeyde ve pozitif bir iliGki söz konusudur. Diger degiGkenler arasindaki iliGkiler ise oldukça düGük düzeydedir.

Annelerin OSB'li Çocuklarina Yönelik Etkilesimsel Davranislari

OSB'li çocugu olan annelerin çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlari kullanim düzeylerinin birbirleri ile iliGkisi araGtirmacilar tarafindan alan yazin dayanakli olarak hazirlanmiG kategoriler baglaminda incelenmiGtir. OSB'li çocuklarin annelerinden elde edilen alti farkli degiGkenin (Yönlendirici Olma, BaGari Odakli Olma, Yanitlayici Olma, Sicak Olma, EtkileGimsizlik ve PekiGtireç) birbirleri arasindaki iliGkileri Pearson Momentler Çarpimi Korelasyon Katsayisi ile hesaplanmiG ve bulgulara Tablo 4'te yer verilmiGtir.

Tablo 4 incelendiginde, yönlendirici olma ile sicak olma; yanitlayici olma ile etkileGimsizlik ve sicak olma ile pekiGtireç degiGkenleri arasinda anlamli ve orta düzeyde bir iliGki belirlenmiGtir (p<.05). Yanitlayici olma etkileGimsel davraniGini sergileyen annelerin yönlendirici olma etkileGimsel davraniGini sergileme oranlari istatistiksel anlamda düGük bulunmuGtur (p<.01). Yönlendirici olma etkileGimsel davraniGini sergileyen annelerin sicak olma etkileGimsel davraniGini sergileme oranlari istatistiksel anlamda düGük bulunmuGtur. Bu veriler iGiginda, yanitlayici etkileGim stilini sergileyen annelerin yönlendirici olmadiklarini, yönlendirici annelerin ise sicak etkileGim kuramadiklarini söylemek mümkündür. Yanitlayici olma ile etkileGimsizlik degiGkenleri arasinda da negatif bir iliGki vardir. Sicak olma ile pekiGtireç arasinda ise pozitif bir iliGki söz konusudur. EtkileGimsizlik ile pekiGtireç ve yönlendirici olma ile baGari odakli olma arasinda istatistiksel olarak anlamli olmayan ancak orta düzeyde ve negatif bir iliGki vardir. Diger bir degiGle etkileGimsiz davraniG stili sergileyen anneler, pekiGtireç kullanmada sinirli kalmakta, yönlendirici davraniG stili sergileyen anneler ise daha az baGari odakli olmaktadir. Diger degiGkenler arasindaki iliGkiler ise oldukça düGük düzeydedir.

Tartisma ve Sonuç

Bu araGtirmanin amaci OSB'li çocugu olan ebeveynler ile NG'li çocuga sahip olan ebeveynlerin serbest oyun baglaminda çocuklari ile olan etkileGimsel davraniGlarini karGilaGtirmaktir. AraGtirma sonuçlari OSB'li çocugu olan annelerin çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlarinin, NG'li çocuga sahip annelerin çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlarindan farklilaGtigini göstermiGtir. AraGtirma bulgulari OSB'li çocuk annelerin NG'li çocuk annelerine oranla daha fazla yönlendirici ve daha az yanitlayici etkileGimsel davraniGlar sergiledikleri yönündedir.

Alanyazindaki çaliGmalar, bu araGtirmanin bulgulari ile tutarli olarak, OSB'li çocuk annelerinin çocuklari ile olan etkileGimlerinde, çocuklarinin dikkatini çekmek için yogun olarak sözel destek sunduklarina (Doussard-Roosevelt ve dig., 2003) ve yüksek düzeyde yönlendirici etkileGim stiline sahip olduklarina iGaret etmektedir (Diken, 2012; Watson, 1998). Bu araGtirmadan elde edilen bulgular, alanyazinla tutarli olarak (Lemanek ve dig., 1993; Sigman, Mundy, Sherman ve Ungerer, 1986), OSB'li çocuk sahibi Türk annelerin, çocuklari ile etkileGimleri sirasinda daha fazla iletiGimi kontrol edici stratejiler kullandiklarini göstermiGtir. Dolayisiyla OSB'li çocuga sahip olan annelerin NG'li çocuga sahip olan annelere oranla çocuklari ile olan etkileGimlerinde, daha sik kontrol edici stratejiler kullandiklari söylenebilir. Ancak bu araGtirmada ebeveynlerin egitim düzeyleri çeGitlilik göstermektedir. Ebeveynlerin egitim düzeyleri ile çocuklari ile olan etkileGimlerinde yanitlayicilik düzeyleri arasinda olumlu bir iliGki oldugu bilinmektedir (Yoder ve Warren, 1998). Dolayisiyla ileriki araGtirmalarda, ebeveynlerin yanitlayicilik düzeyleri ile diger iletiGimi kontrol edici stratejileri kullanim düzeyleri arasindaki iliGki düzeyi incelenebilir. Öte yandan, Diken (2012) Türk OSB'li çocuk annelerinin çocuklari ile olan etkileGimlerini, annelerin sergiledikleri etkileGimsel davraniGlar açisindan degerlendirmiG ve anne-çocuk etkileGiminde OSB'li çocuk annelerinin, düGük düzeyde yanitlayici etkileGim stili sergilediklerini ortaya koymuGtur. Alanyazinda OSB'li çocuga sahip ebeveynler ile elde edilen bulgularla tutarli olarak geliGimsel yetersizligi olan çocuga sahip ebeveynlerin çocuklari ile olan etkileGimlerinde, NG'li çocuga sahip ebeveynlere oranla daha yönlendirici ve daha az yanitlayici etkileGimsel davraniGlar sergiledikleri rapor edilmiGtir (Cunningham, Reuler, Blackwell ve Deck, 1981; Mahoney ve Powell, 1988). Türkiye'de zihinsel yetersizligi olan bebek ebeveynleri ile yapilan bir çaliGmada ise, düGük düzeyde etkileGimi baGlatma, tepki verme, etkileGimi sürdürme ve etkileGimli oyun oynama davraniGi buna karGin yüksek düzeyde tepki vermeme davraniGlari sergiledikleri bulgulanmiGtir (Ceber- Bakkaloglu ve Sucuoglu, 2000). Ayni zamanda dil ve konuGma gecikmeleri olan çocuk ebeveynlerinin de çocuklari ile olan etkileGimlerinde düzenleyici/yönlendirici etkileGimsel davraniGlar sergiledikleri rapor edilmiGtir (TopbaG, MaviG ve Özdemir, 2003). Bu araGtirma ile alanyazindaki araGtirma bulgulari dikkate alindiginda, OSB'li çocuklarin, anne-çocuk etkileGiminde düGük düzeyde annesel yanitlayiciliga maruz kaldiklari söylenebilir (Ekas,Whitman ve Shivers 2009). Alan yazinda vurgulanan anne-çocuk etkileGimde annesel yanitlayicilik düzeyinin düGük olmasinin, anne-çocuk etkileGimi niteliginin düGmesine neden oldugu göz önüne alindiginda (Yoder ve Warren, 1998), OSB'li çocuga sahip Türk annelerin anne-çocuk etkileGiminde yanitlayicilik düzeylerinin düGük çikmasi OSB'li çocuklarin iletiGim ve sosyal etkileGim becerilerinin desteklenmesinde önemli bir risk faktörüdür. Gleriki araGtirmalarda, anne ve çocuklara yönelik diger degiGkenler dikkate alinarak çaliGma gruplari oluGturulmasinin yani sira, aGina olunan veya olunmayan yetiGkinlerin dahil oldugu kontrol gruplarinin oluGturuldugu örneklem gruplari üzerinde veya farkli sosyal ortamlarda OSB'li çocuklarda yetiGkin-çocuk etkileGimini inceleyen betimsel çaliGmalar yürütülebilir. Bunun yani sira, bu araGtirmada oldugu gibi birincil bakim verenler olarak annelerden farkli olarak, kardeG, bakicilar, babalar, babaanne veya anneanne gibi diger bakim verenler ile OSB'li çocuklarin etkileGimleri, NG'li çocuklar ve ebeveynleri ile karGilaGtirilarak incelenebilir.

Bu araGtirmada, OSB'li ve NG'li çocuga sahip Türk annelerin etkileGimsel davraniGlarinin karGilaGtirilmasi açisindan ulaGilan bir baGka bulgu ise; OSB'li çocugu olan annelerin NG'li çocuga sahip annelere oranla çocuklari ile olan etkileGimlerinde daha sicak etkileGim stili sergilemeleridir. Alanyazindaki sinirli araGtirma bulgulari, OSB'li çocugu olan annelerin NG'li çocuga sahip annelere oranla çocuklari ile olan etkileGimlerinde fiziksel yakinligi daha fazla kullandiklarina iGaret etmektedir. Örnegin, Lemanek ve digerleri, (1993) annelerin OSB'li ve OSB'li olmayan çocuklari ile etkileGimlerinde sergiledikleri davraniGlari inceledikleri araGtirmalarinda, annelerin OSB'li çocuklari ile olan etkileGimlerinde fiziksel yakinligi daha fazla kullandiklarini bulgulamiGlardir. Söz konusu araGtirmada fiziksel yakinlik, bozucu ve yönerge verici bir yaklaGim stili ile beraber kullanilmiGtir. Bu çaliGmada ise, fiziksel yakinligi da kapsayan sicak etkileGim kategorisinin kodlanmasinda annenin, fiziksel yakinligi, gülümseme, sicak bir ses tonu ile konuGma gibi davraniGlar ile beraber sergiledigi durumlar dikkate alinmiGtir. Bu araGtirmanin bulgulari, Türk annelerin fiziksel yakinligi, gülümseme, sicak bir ses tonu ile konuGma gibi etkileGimden keyif aldiklarini düGündüren davraniGlar ile beraber sergilediklerini göstermektedir. Bu baglamda araGtirma bulgulari, Lemanek ve digerlerinin (1993) ulaGtiklari bulgulardan farklilaGmaktadir. Bu araGtirmada, baGari odakli olma, etkileGimsizlik ve pekiGtireç degiGkenlerinde ise OSB'li çocuga sahip olma ya da olmama durumunun gruplar arasinda bir farklilik oluGturmadigi belirlenmiGtir. Benzer çaliGmalarda, bu araGtirma bulgularindan farkli olarak, OSB'li çocuk annelerinin, çocuklari ile olan etkileGimlerinde sözel ödüllendirme davraniGlarini sik olarak tekrarladiklari bulgusuna ulaGilmiGtir (Diken, 2012; Lemanek ve dig., 1993)

Bu araGtirmada annelerin NG'li çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlari da kendi içinde karGilaGtirilmiGtir. Elde edilen bulgular, yanitlayici etkileGim stili sergileyen annelerin, yönlendirici ve baGari odakli olmadiklarini, yönlendirici etkileGim stili sergileyen annelerin ise yogun bir Gekilde pekiGtireç kullandiklarini göstermektedir. BaGari odakli olma ile sicak olma arasinda istatistiksel olarak anlamli olmayan ancak orta düzeyde ve pozitif bir iliGki bulgulanmiGtir. Diger degiGkenler arasindaki iliGkiler ise oldukça düGük düzeydedir.

Bu araGtirmada yanit aranan son araGtirma sorusu baglaminda annelerin OSB'li çocuklarina yönelik etkileGimsel davraniGlari kendi içinde karGilaGtirilmiGtir. AraGtirma bulgulari, yanitlayici etkileGim stilini sergileyen annelerin yönlendirici olmadiklarini göstermektedir. Yönlendirici annelerin ise, sicak etkileGim kuramadiklari sonucuna ulaGilmiGtir. AraGtirmadan elde edilen bulgular, yanitlayici olma ile etkileGimsizlik degiGkenleri arasinda da negatif, sicak olma ile pekiGtireç arasinda ise pozitif bir iliGkiye iGaret etmektedir. EtkileGimsizlik ile pekiGtireç ve yönlendirici olma ile baGari odakli olma arasinda ise, istatistiksel olarak anlamli olmayan ancak orta düzeyde ve negatif bir iliGki vardir. Diger bir degiGle, etkileGimsiz davraniG stili sergileyen anneler pekiGtireç kullanmada sinirli kalmakta, yönlendirici davraniG stili sergileyen anneler ise daha az baGari odakli olmaktadir. Diger degiGkenler arasindaki iliGkiler ise oldukça düGük düzeydedir.

Sonuç olarak, bu çaliGma NG'li çocuklarin ebeveynleri ile karGilaGtirildiginda, OSB'li çocuga sahip ebeveynlerin anne-çocuk etkileGiminde daha yönlendirici fakat ayni zamanda daha sicak etkileGim stilini sergilediklerini göstermektedir. Soguk ve ifade edici olmayan annelerin tasvir edildigi, OSB'deki ilk çaliGmalarin tam aksine (örn., Bettelheim, 1967; Kanner, 1943), bu çaliGmada, OSB'li çocuga sahip Türk annelerin çocuklari ile etkileGimlerinde sicak etkileGim stilini sergiledikleri bulgulanmiGtir. Ancak ileri araGtirmalarda anne etkileGimsel davraniGlarinin çocuk etkileGimsel davraniGlari ile eG zamanli olarak incelenmesi anne etkileGimsel davraniGlarinin hem OSB'li hem NG'li çocuklarda oluGturdugu etkileGimsel sonuçlarin daha iyi anlaGilmasi açisindan önemlidir. Böylelikle anne-çocuk etkileGiminin karGilikli dinamigi daha iyi anlaGilarak, hangi düzeyde anne etkileGimsel davraniGlarinin OSB'li çocuklarda en yüksek düzeyde iletiGimsel yanitlayiciliga neden oldugu anlaGilabilir. Bunun yani sira, OSB'li çocuga sahip olan ebeveynlerin, çocuklarinin tani ile iliGkili özellikleri konusunda bilgi (Gürel-Selimoglu, Özdemir, Töret ve Özkubat, 2013) ve çocuklarinin egitimlerini desteklemek amaciyla aile egitimi programlarina gereksinimi duyduklari (Özkubat, Özdemir, Gürel-Selimoglu ve Töret, 2014) bilinmektedir. Dolayisiyla, bu araGtirmada, OSB'li çocuga sahip olan ebeveynlerin, normal geliGim gösteren çocuga sahip ebeveynlere göre çocuklari ile olan etkileGimlerinde olumlu etkileGim stillerini düGük düzeyde kullandiklarina iliGkin bulgular elde edilmiGtir. Bu bulgu, OSB olan çocuga sahip ebeveynlere yönelik, çocuklarinin etkileGim özellikleri hakkina bilgi sunma ve etkileGimlerini destekleme amaçli egitim programlarinin oluGturulmasina katki saglayabilir. Gleriki araGtirmalarda, OSB çocuga sahip olan ebeveynlere yönelik etkileGimden keyif alma, sicak olma ve pekiGtireç kullanimi gibi etkileGimsel davraniGlarini ilerletmeye yönelik ebeveyn egitimi programlari geliGtirilebilir. Bu tür ebeveyn etkileGimsel davraniGlarin ilerletilmesinin, OSB çocuklarin sosyal iletiGim becerileri üzerindeki etkileri incelenebilir.

Autism spectrum disorder (ASD) is a neurological disorder characterized by social communication impairments that appear in early childhood along with restricted and repetitive behaviors (American Psychiatric Association, 2014). In an interaction environment where intentional prelinguistic communication behaviors emerge, the closest communication partners of infants are often their parents as they are the primary caregivers of infants. In this respect, early social experiences of infants are often shaped by their interactions with their parents who are the primary caregivers of infants (Wan et al., 2012). However, environmental factors affect the interactional patterns developing between parent and child (Ceber-Bakkaloglu and Sucuoglu, 2000). Many studies have focused on children with ASD's impairments in responsive social interaction and difficulties with verbal and nonverbal communication (Ingersoll, 2008; Landa, 2007; Osterling and Dawson, 1994). The limitations that children with ASD experience in the area of social engagement affect these children's communication attempts with others and also negatively influence parent-child relationships.

Method

The sample of the current study consisted of 62 mother-child pairs. The first group of the sample included children with ASD and their mothers (n=34), and the second group included typically developing children and their mothers (n=28). Children's ages were ranged between age of 2 and 6 (24-62 months). The study data were gathered using observations of mother-child interactions. Parental interaction behaviors were coded in the context of parent-child interaction behaviors. Mother-child interactions were coded using 5 distinct categories: Directiveness, achievement orientation, responsivity, warmth and un-engagement. Mothers' interactional behaviors were recorded in a free play setting. Seven minutes of the play dyads were analyzed in the study.

Findings

Findings of the study showed that there was a significant difference on the directive and responsive behavior categories between mothers of children with ASD and mothers of typically developing children (p<.01). Mothers of children with ASD had a higher mean in directive interaction behaviors ( x =21.21) than the mothers of typically developing children ( x =13.18); In addition mothers of children with ASD had a lower mean ( x =6.79) than the mothers of children typically developing children ( x =17.00) in the responsive behavior category. As for the affectionate behaviors, a statistical difference was also found in the affective behavior category between mothers of children with ASD and mothers of typically developing children (p<0.05).

The findings of the study indicated that mothers exhibiting responsive behaviors exhibit lower rates of directive and achievement-oriented interaction behaviors (p<.01) while mothers exhibiting directive interaction behaviors were found to have statistically higher use of reinforcers (p<.01). While no statistically significant correlation was found between being achievement-oriented and being affectionate, a positive correlation was found. The correlations among other behavior categories were quite low. Study findings in regard to the interaction behaviors of mothers towards their children with ASD; significant and moderate correlations were found between having directive and affectionate interaction styles, responsiveness and non-interaction, and affectionate and reinforcing (p<.05). In addition, mothers exhibiting responsive interaction behaviors were found to exhibit lower rates of directive interaction behaviors (p<.01).

Discussion

The purpose of this study was to compare the mother-child interactions of mothers of children with ASD and mothers of typically developing children during free play dyads. Study findings in the literature suggest that mothers of children with ASD frequently use verbal support in order to direct their children's attention into their interactional attempts (Doussard-Roosevelt, Joe, Bazhenova and Porges, 2003). Researchers also showed that they display a high level of directive behaviors (Diken, 2012; Watson, 1998). Current study findings indicated that mothers of children with ASD exhibited more affectionate interactional behaviors than mothers of typically developing children. These findings indicate that Turkish mothers of children with ASD display pleasure during their interactions with their children, including physical closeness, smiling, speaking using with a warm voice, etc. The study findings also showed that mothers of children with ASD who exhibit responsive interactional style were not directive during the interactions. In contrast, directive mothers displayed low level of warm interactional behaviors with their children. These results suggest a negative correlation between responsiveness and un-engagement, and a positive correlation between being warm and the use of reinforcements.

References

Kaynaklar

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

Ainsworth, M. D. S., & Bell, S. M. (1975). Mother-infant interaction and the development of competence. In K. J. Connolly & J. Bruner (Eds.), The growth of competence (pp. 97-118). New York: Academic.

Amerikan Psikiyatri Birligi. (2013). Ruhsal bozukluklarin tanisal ve sayimsal el kitabi (DSM V) (5. baski) E. Köroglu, Çev. ed.), Ankara: Hekimler Yayin Birligi.

Barley, N., & Schaefer, E.S. (1964). Correlations of maternal and child behaviours with the development of mental abilities: Data from the Berkley Growth Study. Monographs of the Society for Research in Child Development, 29 (6, Serial No. 97).

Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology Monographs, 4, 98-120.

Beckwith, L., Rozga, A., & Sigman, M. (2002). Maternal sensitivity and attachment in atypical groups. Advances in Child Development and Behavior, 30, 231-274.

Bell, R. Q. (1968). A reinterpretation of the direction of dieffects in studies of socialization. Psychological Review, 75, 81-95.

Bennett, T., Boyle, M., Georgiades, K., Georgiades, S., Thompson, A., Duku, E., et all. (2012). Influence of reporting effects on the association between maternal depression and child autism spectrum disorder behaviors. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 53, 89-96.

Bettelheim, B. (1967). Infantile autism and the birth of the self. Free.

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss. Vol. 1. New York: Basic Books.

Brazelton, T. B., Koslowski, B., & Main, M. (1974). The origins of reciprocity. In M. L. Lewis & L. A. Rosenblum (Eds.), the effect of infant on its caregiver (pp.49-76). New York: Willey.

Brooks-Gunn, J., & Lewis, M. (1984). Maternal responsivity in interactions with handicapped infants. Child Development, 55, 782-793.

Capps, L., Sigman, M., & Mundy, P. (1994). Attachment security in children with autism. Development and Psychopathology, 6, 249-261.

Carpenter, M., Nagell, K., & Tomasello, M. (1998). Social cognition, joint attention, and communicative competence from 9 to 15 months of age. Monographs of the Society for Research in Child Development, 63, 176-229.

Ceber-Bakkaloglu, H., & Sucuoglu, B. (2000). Normal ve zihinsel engelli bebeklerde anne-bebek etkileGiminin karGilaGtirmali olarak incelenmesi. Ankara Üniversitesi Egitim Bilimleri Fakültesi Özel Egitim Dergisi, 2(4), 47-58.

Charman, T., Baron-Cohen, S., Swettenham, J., Cox, A., Baird, G., & Drew, A. (1997). Infants with autism: An investigation of empathy, pretend play, joint attention, imitation. Developmental Psychology, 33, 781-789.

Cielinski, K. L., Vaughn, B. E., Seifer, R., & Contreras, J. (1995). Relations among sustained engagement during play, quality of play, and mother-child interaction in samples of children with DS and normally developing toddlers. Infant Behaviour and Development, 18, 163-176.

Clarke-Stewart, A. K. (1973). Interactions between mothers and their young children: Characteristics and consequences. Monographs of the Society for Research in Child Development, 38 (6-7, Serial No. 153).

Cunningham, C. E., Reuler, E., Blackwell, J., & Deck, J. (1981). Behavioral and linguistic developments in the interactions of normal and retarded children with their mothers. Child Development, 52(1), 62-70.

Diken, I. H. (2012). An exploration of interactional behaviors of Turkish mothers and their children with special needs: Implications for early intervention practices. Education, and Science, 37(163), 297-309.

Diken, I. H., Ardiç, A., Diken, Ö., & Gilliam, E. J. (2012). Exploring the validity and reliability of Turkish version of Gilliam Autism Rating Scale-2: Turkish standardization study. Egitim ve Bilim, 37, 318-328.

Dissanayake, C., & Sigman, M. (2001). Attachment and emotional responsiveness in children with autism. International Review of Research in Mental Retardation, 23, 239-266.

Donovan, W. L., & Leavitt, L. A. (1978). Early cognitive development and its relation to maternal physiologic and behavioral responsiveness. Child Development, 49, 1251-1254.

Doussard-Roosevelt, J. A., Joe, C. M., Bazhenova, O. V., & Porges, S. W. (2003). Mother-child interaction in autistic and nonautistic children: Characteristics of maternal approach behaviours and child social responses. Development and Psychopathology, 15, 277-295.

Ekas, N. V., Whitman, T. L., & Shivers, C. (2009). Religiosity, spirituality, and socioemotional functioning in mothers of children with autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(5), 706-719.

Girolametto, L., Verbey, M., & Tannock, R. (1994). Improving joint engagement in parent-child interaction: An intervention study. Journal of Early Intervention, 18, 155-167.

Griffith, G. M., Hastings, P. R., Nash, S., & Hill, C. (2010). Using matched groups to explore child behavior problems and maternal well-being in children with Down syndrome and autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(5), 610-619.

Gürel-Selimoglu, Ö., Özdemir, S., Töret, G., & Özkubat, U. (2013). Otizmli çocuga sahip ebeveynlerin otizm tanilama sürecinde ve tani sonrasinda yaGadiklari deneyimlerine iliGkin görüGlerin incelenmesi. International Journal of Early Childhood Special Education, 5, 129-167.

Ingersoll, B. (2008). The effect of context on imitation skills in children with autism. Research in Autism Spectrum Disorders, 2, 332-340.

Iverson, J. M., Capirci, O., Longobardi, E., & Caselli, M. C. (1999). Gesturing in mother-child interactions. Cognitive Development, 14, 57-75.

Kanner, Leo (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous Child, 2, 217-250.

Kasari, C., Sigman, M., Mundy, P., & Yirmiya, N. (1990). Affective sharing in the context of joint attention interactions of normal, autistic, and mentally retarded children. Journal of Autism and Developmental Disorders, 20(1), 87-100.

Kircaali-Gftar, G. ve Tekin, E. (1997). Tek denekli arastirma yöntemleri. Ankara: Türk Psikologlar Dernegi.

Landa, R. (2007). Early communication development and intervention for children with autism. Mental Retardation and Developmental Disabilities Research Reviews, 13, 16-25.

Lemanek, K. L., Stone,W. L., & Fishel, P.T. (1993). Parent-child interactions in handicapped preschoolers: The relation between parent behaviors and compliance. Journal of Clinical Child Psychology, 22(1), 68-77.

Lifter, K. (2000). Linking assessment to intervention for children with developmental disabilities or at-risk for developmental delay: The developmental play assessment (DPA) instrument. In K. Gitlin-Weiner, A. Sandgrund & C. Schafer (Eds.), Play diagnosis and assessment (2nd ed.) (pp. 228-261). New York: John Wiley and Sons.

Mahoney, G., & Perales, F. (2003). Using relationship-focused intervention to enhance the social-emotional functioning of young children with autism spectrum disorders. Topics in Early Childhood Special Education, 23, 77-85.

Mahoney, G., & Powell, A. (1988). Modifying parent child interaction: Enhancing the development of handicapped children The Journal of Special Education, 22(1), 82-96.

Mahoney, G., & Wheeden, C. A. (1997). Parent-child interaction: The foundation for family centered early intervention practice: A response to Baird and Peterson. Topics in Early Childhood Special Education, 17, 165-184.

Mahoney, G., & Robenalt, K. (1986). A comparison of conversational patterns between mothers and their Down syndrome and normal infants. Journal of the Division for Early Childhood, 10, 172-180.

Mahoney, G., Finger, I., & Powell, A. (1985). Relationship of mental behavioral style to the development of organically impaired mentally retarded infants. American Journal of Mental Deficiency, 90, 296-302.

Matson, J. L., Wilkins, J., Sevin, J. A., Knight, C., Boisjoli, J. A., & Sharp, B. (2009). Reliability and item content of the Baby and Infant Screen for Children with Autism Traits (BISCUIT): Parts 1.3. Research in Autism Spectrum Disorders, 3(2), 336-344.

Meirsschauts, M., Roeyers, H., & Warreyn, P. (2011). The social interactive behaviour of young children with autism spectrum disorder and their mothers. Autism, 15, 43-64.

Mundy, P. (1995). Joint attention and social-emotional approach behavior in children with autism. Development and Psychopathology, 7, 63-82.

Osterling, J., & Dawson, G. (1994). Early recognition of children with autism: A study of first birthday home videotapes. Journal of Autism and Developmental Disorders, 24, 247-257.

Ozdemir, S. (2008a). The effectiveness of social stories on decreasing disruptive behaviors of children with autism: Three case studies. Journal of Autism and Developmental Disorders, 38(9), 1689-1696.

Ozdemir, S. (2008b). Using multimedia social stories to increase appropriate social engagement in young children with autism. The Turkish Online Journal of Education Technology, 7(3), ISSN: 1303-6521.

Ozkubat, U., Ozdemir, S., Gurel-Selimo.lu, O., & Toret, G. (2014). Otizme yolculuk: Otizmli cocu.a sahip ebeveynlerin sosyal destek alg.lar.na ili.kin goru.leri. On Dokuz May.s Universitesi E.itim Fakultesi Dergisi, 33, 323-348.

Mahoney, F. P. (2009). The relationship between parenting stress and maternal responsiveness among mothers of children with developmental problems (Unpublished doctoral dissertation) Case Western Reserve University. Retrieved from http://rave.ohiolink.edu/etdc/view?acc_num=case1238097387

Richard, N. B. (1986). Interaction between mothers and infants with Down syndrome: Infant characteristic. Topic in Early Childhood Special Education, 6, 54-71.

Ross, E. M., McDuffie, A. S., Weismer, S. E., & Gernsbacher, M. A. (2008). A comparison of contexts for assessing joint attention in toddlers on the autism spectrum. Autism, 12, 275-291.

Sheldon, E. L. (1986). Interrelationships between preschoolers` parent-directed behaviors in different settings (Doctoral dissertation), The Graduate College in the University of Nebraska. Retrieved from http://search.proquest.com/docview/303508018

Sigman, M., Mundy, P., Sherman, T., & Ungerer, J. (1986). Social interactions of autistic, mentally retarded and normal children and their caregivers. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 27, 647-656.

Sigman, M., & Ruskin, E. (1999). Continuity and change in the social competence of children with autism, down syndrome, and developmental delays. Monographs of the Society for Research in Child Development, 64(1), 109-113.

Siller, M., & Sigman, M. (2002). The behaviors of parents of children with autism predict the subsequent development of their children's communication. Journal of Autism and Developmental Disorders, 32, 77-89.

Sroufe, L. A. (1988). The role of infant-caregiver attachment in development. In J. Belsky & T. Nezworski (Eds.), Clinical implications of attachment (pp. 18-38). Hillsdale, NJ: Erlbaum.

Sroufe, L. A., & Fleeson, J. (1986). Attachment and the construction of relationships. In W. W. Hartup & Z. Rubin (Eds.), relationships and development (pp. 51-72). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

Stams, G. J., Juffer, F., & Van IJzendoorn, M. H. (2002). Maternal sensitivity, infant attachment, and temperament predict adjustment in middle childhood: The case of adopted children and their biologically unrelated parents. Developmental Psychology, 38, 806-821.

Sterling, A., & Warren, S. F. (2013). Maternal responsivity in mothers of young children with Down syndrome. Developmental Neurorehabilitation, 17(5), 306-317.

Stevenson, M. B., & Lamb, M., E. (1979). Effects of infant sociability and the caretaking environment on infant cognitive performance. Child Development, 50, 340-349.

Tamis-LeMonda, C. S., Bornstein, M. H., & Baumwell, L. (2001). Maternal responsiveness and children's achievement of language milestones. Child Development, 72(3), 748-767.

Topbas, S., Mavis, I., & Ozdemir, S. (2003). Mothers' intentional communicative language to Turkish children with delayed and normal language development.In A.S. Ozsoy, D. Akar, M. Nakipoglu-Demiralp, E. Erguvanli-Taylan, & A. Aksu-Koç (Eds.), Studies in Turkish Linguistics, (pp. 469-479). Gstanbul: Bogaziçi University.

Töret, G., Özdemir, S., & Özkubat, U. (2015). Ciddi düzeyde Otizm Spektrum Bozuklugu olan çocuklar ile annelerinin ebeveyn-çocuk etkileGimlerinin ebeveyn ve çocuk davraniGlari açisindan incelenmesi. Ankara Üniversitesi Egitim Bilimleri Fakültesi Özel Egitim Dergisi, 16(1), 1-22.

Töret, G., Özdemir, S., Gürel-Selimoglu, Ö., & Özkubat, U. (2014a). Otizmli çocuga sahip olan ebeveynlerin çocuklarinin günlük yaGam özllikleri, günlük oyun etkileGimleri, problem davraniGlar ve iletiGim stillerine iliGkin görüGleri. Ege Egitim Dergisi, 15(1), 1-44.

Töret, G., Özdemir, S., Gürel-Selimoglu, Ö., & Özkubat, U. (2014b). Otizmli çocuga sahip olan ebevynlerin görüGleri: Otizm tanimlamalari ve otizmin nedenleri. Ankara Üniversitesi Egitim Bilimleri Fakültesi Özel Egitim Dergisi, 15(1), 1-14.

Özkubat, U., Özdemir, S., Gürel-Selimoglu, Ö., & Töret, G. (2014). Otizme yolculuk: Otizmli çocuga sahip ebeveynlerin sosyal destek algilarina iliGkin görüGleri. Ondokuz Mayis Üniversitesi Egitim Fakültesi Dergisi, 33(1), 323-348.

Van IJzendoorn, M., Dijkstra, J., & Bus, A. (1995). Attachment, intelligence, and language: A meta-analysis. Social Development, 4(2), 115-128.

Wan, M., Green, J., Elsabbagh, M., Johson, M., Charman, T., & Plummer, F. (2012). Parent-infant interaction in infant siblings at risk of autism. Research in Developmental Disabilities: A Multidisiplinary Journal, 33(3), 924-932.

Warren, S. F., & Brady, N. C. (2007). The role of maternal responsivity in the development of children with intellectual disabilities. Mental Retardation and Developmental Disabilities Research Reviews, 13(4), 330-338.

Watson, L. R. (1998). Following the child's lead: Mothers' interactions with children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 28(1), 51-59.

Wilder, J., Axelsson, C., & Granlund, M. (2004). Parent-child interaction: A comparison of parent' perception in three groups. Disability and Rehabilitation, 26, 1313-1322.

Yarrow, L. J., Rubenstein, J. L., & Pedersen, F. A. (1975). Infant and environment: Early cognitive and motivational development. New York: Willey.

Yoder, P. (1986). Clarifying the relation between degree of infant handicap and maternal responsivity to infant communicative cues: Measurement issues. Infant Mental Health Journal, 7, 281-293.

Yoder, P., & Warren, S. F. (1998). Maternal responsivity predicts the prelinguistic communication intervention that facilitates generalized intentional communication. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 41, 1207-1219.

Yoder, P. J., & Warren, S. F. (1999). Maternal responsivity mediates the relationship between prelinguistic intentional communication and later language. Journal of Early Intervention, 22(2), 126-136.

Önerilen Atif Sekli

Dogan, Y., Özdemir, S., Gürel Selimoglu, Ö., Töret, G., Özkubat, U., & Ceyhun Duman, A. T. (2016). Otizm spektrum bozuklugu olan çocuk annelerinin normal geliGim gösteren çocuk anneleri ile anne-çocuk etkileGimlerinin karGilaGtirilmasi. Ankara Üniversitesi Egitim Bilimleri Fakültesi Özel Egitim Dergisi, 17(1), 79-96.