REPRYWATYZACJA A KONFLIKT INTERESÓW EKONOMICZNYCH JEDNOSTEK I PANSTWA-POLSKA NA TLE POZOSTALYCH KRAJÓW TRANSFORMACJI

Abstract

The aim of the study is a comparison of re-privatization policy pursued in Poland and other countries of Central and Eastern Europe, with particular emphasis on the former GDR. Poland has chosen a completely different approach to this issue from that of the Germans. Poland however, after two decades of transformation, has still not developed a clear position on this issue, while successive legislation projects end in failure or are postponed indefinitely. Reprivatization is important for several reasons, of both legal and economic nature. Lack of a solution raises a sense of injustice among former owners, generates numerous conflicts on the citizen-state line, and calls into question the constitutionally guaranteed protection of property rights in Poland. In the first part of the study the regulations on property restitution in the former Eastern bloc countries are shortly discussed. Then attention is paid to the legal and economic conditions of the property restitution process in Poland.

WSTEP

Polska po 22 latach transformacji wciaz nie rozwiazala kwestii reprywatyzacji. Jak przyznaje sam rzad, "sposród krajów Europy Srodkowo-Wschodniej jedynie Polsce nie udalo sie jeszcze uregulowac prawnie istoty, zakresu i sposobu naprawienia krzywd, wyrzadzonych aktami nacjonalizacyjnymi, wydanymi na skutek zmian politycznych, jakie zaszly po II wojnie swiatowej"1. W ciagu dwóch dekad powstalo wiele projektów legislacyjnych, jednak zaden nie wszedl w zycie. W dniu 9 marca 2011 rzad oglosil, ze prace nad projektem ustawy o swiadczeniach pienieznych przyznawanych niektórym osobom, których dotyczyly procesy nacjonalizacji zostaly wstrzymane2. Oznacza to odsuniecie problemu zadoscuczynienia za zabrane mienie w nieokreslona przyszlosc. Postawa polskiego rzadu i ustawodawcy wyraznie kontrastuje z dzialaniami podjetymi przez inne kraje regionu, które staraly sie przez reprywatyzacje wyraznie podkreslic zerwanie z poprzednim ustrojem i wprowadzic zasady konstytuujace nowy system spoleczno-ekonomiczny, w którym panstwo prawa stoi na strazy wlasnosci prywatnej nie w sposób deklaratywny, ale i faktyczny. Jak wiadomo, budowe gospodarki socjalistycznej w Polsce, ale i w innych krajach bylego bloku wschodniego, oparto na szeregu aktów nacjonalizacyjnych, które w razacy sposób lamaly prawo wlasnosci. Co wiêcej, wiele skladników majatkowych zostalo przejêtych przez pañstwo z naruszeniem tych przepisów.

Proces przeniesienia wlasnosci z powrotem w rêce prywatne chyba najsprawniej przebiegl u naszych zachodnich sasiadów. Przypisac to mozna niewatpliwie specyficznemu charakterowi niemieckiej transformacji - byla NRD otrzymala gotowy zestaw instytucji, regulacji i olbrzymia pomoc materialna ze strony Republiki Federalnej. Pomimo wszelkich róznic pomiêdzy Polska a byla NRD i innymi krajami Europy srodowo-Wschodniej, warto porównac rózne koncepcje reprywatyzacyjne, gdyz ogniskuje siê w nich szereg ciekawych zaleznosci - stosunku pañstwa do prawa wlasnosci, konsekwencji w dzialaniu ustawodawcy i rzadu oraz zakresu dokonanej lub planowanej reprywatyzacji.

REPRYWATYZACJA W PRAKTYCE POLSKIEJ

Wprowadzenie socjalizmu oznaczalo zburzenie fundamentu wlasnosci prywatnej, na którym opierala siê gospodarka przedwojennej Polski. Przemiany po 1989 r. odwracaja ten proces i prowadza do odbudowy gospodarki rynkowej z przewazajaca rola sektora prywatnego. Wydaje siê zatem truizmem twierdzenie, co podkresla W. Laczkowski, ze proces prywatyzacji powinien byc poprzedzony uporzadkowaniem stosunków wlasnosciowych, miêdzy innymi przez reprywatyzacjê. Odwrócenie tej kolejnosci moze okazac siê i okazuje siê zreszta w praktyce niebezpieczne, prowadzac do komplikacji prawnych, polegajacych na prywatyzowaniu majatku, którego wlasnosc jest niepewna3.

Konstytucja z 1997 r. tworzy wystarczajace ramy prawne dla regulacji reprywatyzacji. Naleza do nich: zasada pañstwa prawnego i sprawiedliwosci spolecznej, zasada zaufania obywateli do pañstwa, zasada równosci oraz gwarancje wlasnosci. Wybór konkretnej formy i metody reprywatyzacji nalezy juz do ustawodawcy zwyklego4. W szczególnosci artykul 64 stanowi, ze "Kazdy ma prawo do wlasnosci, innych praw majatkowych oraz prawo dziedziczenia. Wlasnosc, inne prawa majatkowe oraz prawo dziedziczenia podlegaja równej dla wszystkich ochronie prawnej. Wlasnosc moze byc ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa wlasnosci"5.

U progu transformacji rozwiazano jedynie dwie kwestie zwiazane ze zwrotem mienia przejêtego przez pañstwo w okresie komunistycznym. Pierwsza regulacja dotyczyla restytucji majatku zwiazków zawodowych, druga - Kosciola katolickiego i innych Kosciolów i zwiazków wyznaniowych. Trudno nie laczyc tego faktu ze szczególnym wkladem tych instytucji w doprowadzenie do zmiany ustrojowej oraz z ich wplywami politycznymi.

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku pañstwa do Kosciola katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej6 okreslila wzajemna sytuacjê prawna i majatkowa. W Dziale IV: Przepisy przejsciowe i koñcowe zawierala miêdzy innymi przepisy dotyczace tzw. postêpowania regulacyjnego. Zgodnie z nimi postêpowanie regulacyjne bylo wszczynane na wniosek koscielnych osób prawnych w przedmiocie przywrócenia im wlasnosci upañstwowionych nieruchomosci lub ich czêsci.

W toku zakoñczonych postêpowañ regulacyjnych Komisja Majatkowa przekazala koscielnym osobom prawnym nieruchomosci o lacznym obszarze ponad 65,5 tys. hektarów oraz rekompensatê i odszkodowania w wysokosci niemal 144 mln zl7. Trudno oszacowac laczna wartosc nieruchomosci, ale przyjmujac - bardzo ostrozna - cenê 30 zl/m2, wynosilaby ona okolo 20 mld zl.

Prace Komisji budzily szereg watpliwosci prawnych (np. brak mozliwosci odwolania od jej decyzji), a skutki jej dzialañ wywolywaly wiele spolecznych emocji, zwlaszcza gdy naruszaly interesy osób trzecich8 i wiazaly siê z komercyjnym obrotem otrzymana ziemia. 8 czerwca 2011 r. Trybunal Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucja uznal tylko jeden przepis, mówiacy, ze rzad okreslal w rozporzadzeniu, a nie w ustawie, mienie których jednostek Skarbu Pañstwa lub samorzadu Komisja moze przekazac Kosciolowi. Pozostale szesc wniosków poslów SLD nie zostalo uwzglêdnionych9.

PRÓBY REGULACJI REPRYWATYZACJI W POLSCE

Po 1989 r. powstalo kilka projektów ustaw reprywatyzacyjnych, jednak zadna nie zostala uchwalona. Na przeszkodzie staly problemy natury finansowej, ale przede wszystkim politycznej. W 2001 r. Sejmowi udalo siê uchwalic ustawê reprywatyzacyjna, która - w zamysle - miala rozwiazac problemy zwrotu majatku, jednak prezydent A. Kwasniewski zawetowal ja, argumentujac, iz budzet nie jest w stanie jej sfinansowac, oraz wskazujac na zbyt malo - jego zdaniem - precyzyjne kryteria wyceny majatku. W zwiazku z tym Ustawa z 7 marca 2001 r. o reprywatyzacji nieruchomosci i niektórych ruchomosci osób fizycznych przejêtych przez pañstwo lub gminê miasta stolecznego Warszawy oraz o rekompensatach nie weszla w zycie. W mysl tej ustawy wywlaszczone nieruchomosci, o ile znajdowaly siê w zasobie Skarbu Pañstwa, mialy zostac zwrócone. Druga metoda reprywatyzacji mialy stanowic bony reprywatyzacyjne o wartosci 50% wywlaszczonej nieruchomosci.

W 2009 r. Ministerstwo Skarbu przygotowalo kolejny projekt - Ustawê o swiadczeniach pieniêznych przyznawanych niektórym osobom, których dotyczyly procesy nacjonalizacji. W uzasadnieniu do projektu napisano, ze "przeksztalcenia wlasnosciowe, jakie siê dokonaly po 1989 r., oraz koniecznosc zagwarantowania wszystkim uprawnionym równego traktowania nie pozwalaja na przeprowadzenie reprywatyzacji opartej na zwrocie mienia w naturze badY wyplacie pelnych odszkodowañ. Jedyna forma moze byc publicznoprawne swiadczenie pieniêzne w wysokosci niezagrazajacej finansom publicznym"10. Projekt nie bral pod uwagê roszczeñ z tytulu przejêcia przez pañstwo nieruchomosci na podstawie dekretu z 26.10.1945 r. o wlasnosci i uzytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, które powinny - wedle projektu - zostac rozwiazane odrêbnymi przepisami. Celem projektu bylo jedynie "zlagodzenie krzywd doznanych w toku decyzji nacjonalizacyjnych na podstawie wydanych w latach 1944-1962 dekretów PKWN i ustaw uchwalonych przez Sejm PRL obciazonych wadami, jak: przekroczenie granic nacjonalizacji, niewykonanie swiadczeñ i wady ustaw nacjonalizacyjnych".

Ustawa miala byc realizowana w dwóch etapach. W pierwszym, trwajacym 12 miesiêcy, mialy splywac wnioski, w kolejnym, szesciomiesiêcznym, wojewodowie mieli podejmowac decyzje o przyznaniu swiadczenia. Wyplaty mialy byc wyplacane az przez 15 lat, co wynikalo z koniecznosci zgromadzenia srodków finansowych, które przewidziano na 20 mld zl. Zródlem finansowania wyplat mialy byc m.in. srodki pochodzace ze sprzedazy 5% akcji nalezacych do Skarbu Pañstwa, przychody ze sprzedazy gruntów z zasobu Wlasnosci Rolnej Skarbu Pañstwa, wplywy ze sprzedazy lasów.

Mozna zatem odniesc wrazenie, ze polski ustawodawca nie neguje samego procesu nacjonalizacji, uznaje w pelni ówczesne akty prawne i pragnie jedynie naprawic nieprawidlowosci, które wystapily w trakcie wdrazania owych regulacji w zycie. Gdyby zatem komunistyczne wladze trzymaly siê wiernie litery stanowionego przez siebie prawa nacjonalizujacego, omawiana ustawa nie bylaby w ogóle potrzebna. Ustawodawca nie zdecydowal siê bowiem na uznanie przepisów nacjonalizacyjnych za tzw. prawa razaco niegodziwe. Gdyby uznal niewaznosc praw niegodziwych, wszelkie skutki prawne powstale od poczatku ich obowiazywania zostalyby unicestwione, a sady nie musialyby dociekac, czy konfiskata mienia przebiegala w sposób zgodny, czy sprzeczny z obowiazujacym wówczas owym prawem niegodziwym11. Projekt nie aspirowal do calosciowej regulacji problemów reprywatyzacji, czego dowodzila sama nazwa ustawy, w której termin "reprywatyzacja" zastapilo najpierw "zadoscuczynienie", zmienione zreszta w trakcie prac na "swiadczenie pieniêzne".

Srodowiska i organizacje bylych wlascicieli nieruchomosci z duza rezerwa odniosly siê do projektu, krytykujac m.in. brak mozliwosci zwrotu mienia w naturze, co byloby - ich zdaniem - nie tylko bardziej sprawiedliwe, ale i tañsze. Zwraca siê uwagê, ze wiele nieruchomosci, bêdacych w rêku pañstwa, niszczeje bez opieki12. Projekt uzyskal negatywna opiniê Komisji Wspólnej Rzadu i Samorzadu Terytorialnego odnosnie do partycypacji samorzadów w finansowaniu swiadczeñ przewidzianych ustawa. Podobnie minister finansów zostal zobowiazany do dokonania analizy dotyczacej wplywu wejscia w zycie projektowanej regulacji na przyrost dlugu sektora finansów publicznych w perspektywie lat 2013-2016. Minister finansów 5 marca 2010 roku wskazal, iz w przypadku wejscia przedmiotowej ustawy w zycie w 2012 r., z chwila zakoñczenia wydawania decyzji administracyjnych dotyczacych przyznania swiadczeñ nastapi skokowy wzrost dlugu publicznego o 18 mld zl i relacji dlugu do PKB o ok. 1,0-1,1 punktu procentowego. Wedle Ministerstwa przeznaczenie na realizacjê ustawy kwoty 20 mld zlotych moze zatem spowodowac przekroczenie przez Polskê dozwolonej przez Uniê Europejska bariery dlugu publicznego w stosunku do PKB.

Jak oglosilo Ministerstwo Skarbu, "projekt ustawy o swiadczeniach pieniêznych przyznawanych niektórym osobom, których dotyczyly procesy nacjonalizacji, jest wiêc przygotowany. Jednak ze wzglêdu na znaczace, czynione w ostatnich latach oszczêdnosci, zwiazane z globalnym kryzysem finansowym w wielu dziedzinach naszego zycia spolecznego i gospodarczego oraz duze obciazenia finansowe wynikajace z tej ustawy, w obecnej sytuacji ekonomicznej projekt ustawy nie moze byc przeprowadzony"13. Decyzja ta odsuwa rozwiazanie problemu w nieokreslona przyszlosc.

SKALA ROSZCZEÑ A FUNDUSZE NA REPRYWATYZACJÊ I ODSZKODOWANIA

Skala potencjalnych roszczeñ jest trudna do ustalenia. W 2008 r. oszacowano je na 140 mld zl. Na wartosc tê skladaja siê roszczenia dotyczace tzw. nieruchomosci warszawskich w wysokosci okolo 40 mld zl oraz roszczenia dotyczace nieruchomosci ziemskich, lasów, nieruchomosci miejskich i przemyslowych, wynoszace 100 mld zl14. Powstaje pytanie, czy finanse pañstwa bylyby w stanie udYwignac taki ciêzar? Stanowiloby to przeciez okolo 11% PKB (w roku 2008 w cenach biezacych) i ponad polowê wydatków budzetu. Nawet gdyby przeznaczono na ten cel wszystkie zasoby majatku pañstwowego w formie akcji i udzialów przedsiêbiorstw, nie udaloby siê uzyskac takiej kwoty. Nie ulega zatem watpliwosci, ze sfinansowanie reprywatyzacji w formie splaty pieniêznej, nawet rozlozonej na dluzszy okres, jest nierealne.

Zgodnie z art. 56 ust. 1 pkt 1 Ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (Dz. U. z 2002 r., nr 171, poz. 1397) srodki uzyskiwane ze sprzedazy 5% akcji nalezacych do Skarbu Pañstwa kazdej ze spólek powstalych w wyniku komercjalizacji lacznie z odsetkami przeznacza siê na cele zwiazane z zaspokojeniem roszczeñ bylych wlascicieli mienia przejêtego przez Skarb Pañstwa na podstawie dekretów i ustaw nacjonalizacyjnych oraz mienia przejêtego w wyniku orzeczenia przepadku lub konfiskaty za dzialalnosc na rzecz niepodleglego bytu pañstwa polskiego. srodki finansowe sa gromadzone na rachunku pañstwowego funduszu celowego pod nazwa Fundusz Reprywatyzacji, którego dysponentem jest minister skarbu. Zgodnie z Ustawa z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji oraz Ustawy - Przepisy wprowadzajace ustawê o finansach publicznych (Dz. U. z 2010 r., nr 108, poz. 685) wysokosc odpisu na Fundusz Reprywatyzacji zmniejszono z 5% do 1,5% srodków uzyskanych ze sprzedazy akcji/udzialów nalezacych do Skarbu Pañstwa w kazdej ze spólek powstalych w wyniku komercjalizacji. Zmniejszony odpis na Fundusz obowiazuje od dnia 3 lipca 2010 r. do 31 grudnia 2011 r. Dodatkowo, ze wzglêdu na trudna sytuacjê finansów publicznych, w 2011 r. Fundusz musial przekazac na poczet przychodów budzetu pañstwa jednorazowa wplatê w wysokosci 1 mld zl.

Sytuacja finansowa Funduszu zaprezentowana jest w tabeli 1. Wiêkszosc wydatków przeznaczana jest na cele statutowe. Jak zwraca uwagê U. Smolkowska, wysokie salda funduszu sa wynikiem przewleklosci postêpowañ administracyjnych i sadowych oraz pochodna niezrealizowania w poprzednich latach planów wydatków na ustawowe cele15.

Oparcie przychodów Funduszu na wplywach z prywatyzacji oznacza, ze prognozowanie jego stanu finansowego obciaza znaczne ryzyko. Jak wiadomo, wplywy z prywatyzacji na ogól znacznie siê róznia od projektów zapisanych w ustawach budzetowych i w dekadzie 2000-2010 ksztaltowaly siê przeciêtnie na poziomie 3-10 mld zl.

Innym funduszem, który ma za zadanie obslugiwac roszczenia osób, które pozostawily majatek poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jest Fundusz Rekompensacyjny, równiez pozostajacy w gestii Ministra Skarbu. Wedle projektu budzetu na 2011 r., poczatkowy stan Funduszu wynosil 879 mln zl, na koniec roku zas saldo ma wyniesc 387 mln zl. Wedlug danych Ministerstwa Skarbu, od poczatku prowadzenia wyplat do koñca maja 2011 r. Bank Gospodarstwa Krajowego wyplacil z Funduszu Rekompensacyjnego ogólem 37 938 rekompensat na kwotê ponad 1668 mln zl16.

Brak kompleksowej regulacji nie oznacza jednak, ze pañstwo nie ponosi kosztów zaniechania. Wobec braku wspomnianych ustaw roszczenia dochodzone sa na drodze sadowej. Jak zauwaza sam rzad: "od wielu lat wydawane sa orzeczenia sadowe oraz decyzje administracyjne, korzystne dla ubiegajacych siê o zwrot nieruchomosci lub odszkodowania na znaczne sumy, wynikajace w wyliczanej stuprocentowej wartosci poniesionych szkód. Dalsze zatem utrzymywanie obecnego stanu stanowi obciazenie finansów publicznych, nie rozwiazujac problemu w sposób globalny"17.

Ze sciezki administracyjnej - wobec braku ustaw reprywatyzacyjnych - korzysta od polowy lat 90. warszawski samorzad, który oddal w ten sposób okolo 2,5 tys. nieruchomosci, jednak kilkanascie tysiêcy wciaz czeka w kolejce. W stolicy obowiazywal tzw. dekret Bieruta, który przejmowal prywatna wlasnosc, jednak w pewnych przypadkach byli wlasciciele mogli skladac wnioski o przywrócenie wlasnosci, jednak mieli na to tylko pól roku. Takich wniosków zlozono okolo 17 tysiêcy. Wlasciciele kamienic nie mogli w przeciwieñstwie do wlascicieli domów otrzymac odszkodowania ani zwrotu18. Trybunal Konstytucyjny 13 czerwca 2011 r. uznal takie nierówne traktowanie wlascicieli za niezgodne z konstytucja i zobowiazal Sejm do zmiany przepisów, otwierajac drogê do odszkodowañ wszystkim bez wzglêdu na wielkosc nieruchomosci19. Ciêzar odszkodowañ szacowano, wedle M. Bojko, dyrektora Biura Gospodarki Nieruchomosciami, "kilka lat temu na 15 mld zlotych", co przekracza stoleczny budzet o 2 mld zlotych20.

Alternatywnym rozwiazaniem wobec wyplat pieniêznych mogloby byc podejscie proponowane przez chociazby Polskie Towarzystwo Ziemiañskie, które stoi na stanowisku, ze "z zasobów Skarbu Pañstwa lub samorzadów terytorialnych nalezy zwrócic prawowitym wlascicielom lub ich spadkobiercom te majatki, które nie zostaly rozparcelowane [...]. Tym osobom, których majatki rozparcelowano, nalezy zaproponowac mienie zastêpcze z zasobów Skarbu Pañstwa lub gmin. Pozostalym wlascicielom lub spadkobiercom, którym z róznych przyczyn nie mozna oddac zabranego majatku, nalezy wyplacic odszkodowanie w gotówce lub papierach wartosciowych, gwarantowanych przez Skarb Pañstwa, których realizacja moglaby byc rozlozona na raty"21. Zgodnie z intencja Towarzystwa takie rozwiazanie problemu powinno byc wypracowane na zasadzie powszechnego konsensusu i pozwoliloby uniknac koniecznosci obciazania jego kosztami innych grup spolecznych.

REPRYWATYZACJA W WYBRANYCH KRAJACH EUROPY SRODKOWO-WSCHODNIEJ

Jak wczesniej wspomniano, Polska - dawny lider transformacji spoleczno-ustrojowej, jest ostatnim panstwem bylego bloku wschodniego, które nie przeprowadzilo reprywatyzacji. Wiekszosc krajów Europy Srodkowo-Wschodniej wprowadzila stosowne regulacje prawne na samym poczatku przemian - w latach 1990-1992. Umozliwilo to dokonanie zwrotu wiekszosci mienia osobom wywlaszczonym przed wprowadzeniem wiekszych przemian wlasnosciowych, np. w drodze prywatyzacji czy komunalizacji.

Jednym z pierwszych krajów, który unormowal zasady zwrotu znacjonalizowanego majatku dawnym wlascicielom, byla NRD. Regulacja spraw wlasnosciowych byla jednym z najwazniejszych tematów negocjacyjnych pomiedzy dwoma jednoczacymi sie panstwami niemieckimi22. Zagadnienie to uznano za na tyle istotne, iz poswiecono mu odrebny dokument - Wspólna Deklaracje23 wlaczona nastepnie do Traktatu Zjednoczeniowego24.

Najwazniejszy akt prawny w zakresie reprywatyzacji zostal wydany jeszcze przez wladze NRD. Byla to ustawa o uregulowaniu niewyjasnionych spraw majatkowych z 23 wrzesnia 1990 r. - Vermögensgesetz (dalej: ustawa majatkowa)25. Ustawa wprowadzala naczelna zasade restytucji majatków na rzecz poprzednich wlascicieli lub ich spadkobierców. Zasada ta zreszta zostala juz przyjeta we Wspólnej Deklaracji. Ustawa majatkowa byla wielokrotnie nowelizowana. Problematyce reprywatyzacji poswiecono takze szereg innych aktów prawnych, czesto zmieniajacych pierwotne reguly ustalone w ustawie majatkowej.

Specyfika niemieckich przemian polegala przede wszystkim na szerokim zakresie reprywatyzacji - zarówno podmiotowym, jak i przedmiotowym. Kazdemu, kogo pozbawiono majatku, bez wzgledu na narodowosc, obywatelstwo, rase, religie, przekonania polityczne, przyznano prawo do zwrotu majatku lub odszkodowania26. Przepisy niemieckie nie przewidywaly tez ograniczeñ co do przedmiotu roszczeñ reprywatyzacyjnych - uprawnieni mogli starac siê o zwrot lub rekompensatê za utracone nieruchomosci (rolne, budynkowe, lokalowe), przedsiêbiorstwa, wszelkiego rodzaju ruchomosci, w tym dziela sztuki, papiery wartosciowe, prawa na dobrach niematerialnych27. adne z pañstw postkomunistycznych nie przeprowadzilo reprywatyzacji tak róznorodnych kategorii mienia.

Przewidziano jednak jedno powazne ograniczenie - juz we Wspólnej Deklaracji, a nastepnie w ustawie majatkowej ustalono, iz zwrotowi nie beda podlegac majatki wywlaszczone w okresie istnienia radzieckiej strefy okupacyjnej, tj. w latach 1945-194928. Same skonfiskowane wówczas nieruchomosci stanowily okolo 1/3 powierzchni bylej NRD. Dla poprzednich wlascicieli tego mienia nie przewidziano równiez zadnego odszkodowania. Kontrowersyjna regulacja stala sie przedmiotem równie dyskusyjnego rozstrzygniecia Federalnego Trybunalu Konstytucyjnego. W wyroku z 23 kwietnia 1991 r. utrzymal on w mocy postanowienia Traktatu Zjednoczeniowego, sankcjonujac tym samym nieodwracalnosc wywlaszczen z okresu 1945-1949. Odmiennie od ustawodawcy, Trybunal przyjal jednak, iz bylym wlascicielom nalezy sie pewne odszkodowanie. Na realizacje tego postulatu poszkodowani musieli czekac jeszcze 3 lata - w 1994 r. uchwalono ustawe o swiadczeniach wyrównawczych za mienie wywlaszczone na podstawie przepisów okupacyjnych29.

Nalezy podkreslic, iz niemiecki ustawodawca, regulujac problematyke nierozwiazanych spraw majatkowych, mial do rozstrzygniecia bardzo zlozony problem. Poza wspomnianym juz okresem wywlaszczen wladz okupacyjnych, konfiskaty mienia nastapily juz wczesniej - w latach 1933-1939 w okresie rezimu nazistowskiego. Odmiennie od wczesniej analizowanej sytuacji, przepisy reprywatyzacyjne wyraYnie objêly ofiary konfiskat nazistowskich, przewidujac dla nich zwrot mienia lub odszkodowanie.

Podstawowa forma reprywatyzacji przyjêta w Niemczech byla restytucja - zwrot majatku prawowitym wlascicielom. Jak wczesniej wspomniano, zasadê pierwszeñstwa restytucji przewidywala wyraYnie Wspólna Deklaracja oraz ustawa majatkowa. Oba akty zawieraly jednoczesnie szereg wyjatków od reguly zwrotu majatku w naturze. W szczególnosci restytucja byla niedopuszczalna, gdy istotnie zmieniono przeznaczenie lub sposób uzytkowania mienia, które nastêpnie zostalo wykorzystane na cele publiczne albo zostalo nabyte przez osoby trzecie w dobrej wierze. W takim wypadku byly wlasciciel mógl uzyskac jedynie odszkodowanie pieniêzne. Kolejne akty prawne wprowadzaly dalej idace wyjatki od zasady restytucji. Najwazniejsze z nich zawarto w prawie o szczególnych inwestycjach z 1990 r.30 Kierujac siê dobrem gospodarki, postanowiono, iz majatki, wzglêdem których zgloszono roszczenia reprywatyzacyjne, moga zostac sprzedane inwestorom, o ile istnieje wobec nich szczególny cel inwestycyjny. Przyjête rozwiazania prawne nie pobudzily jednak w wystarczajacym stopniu inwestycji w zrujnowanych ekonomicznie landach wschodnich. Dlugotrwale, zmudne procedury oraz restrykcyjnosc przepisów spowodowaly zamrozenie wiêkszosci dzialañ inwestorskich na terenie bylej NRD. Rzad i parlament niemiecki zareagowaly jednak bardzo szybko - wiosna 1991 r., po zaledwie 4 miesiacach prac, uchwalono nowe regulacje usprawniajace proces inwestycyjny31. Gdy zmiany okazaly siê niewystarczajace, parlament niezwlocznie uchwalil prawo o pierwszeñstwie inwestycji32. Regulacja, jak wynika z samej nazwy, oznaczala calkowita zmianê priorytetów reprywatyzacyjnych, w miejsce restytucji wprowadzajac odszkodowanie za wywlaszczony majatek. Pozwolilo to jednak na pobudzenie aktywnosci gospodarczej i zazegnanie problemów wynikajacych z niepewnosci prawnej co do wiêkszosci majatków.

Równie szybko problematykê reprywatyzacji podjêto w Czechoslowacji. Jeszcze w okresie istnienia wspólnej pañstwowosci uregulowanie zwrotu mienia przejêtego przez pañstwo okazalo siê sprawa wymagajaca pilnego uregulowania. Wynikalo to z jednego z pierwszych aktów przyjêtych po upadku rezimu socjalistycznego - ustawy o rehabilitacjach sadowych33. Na mocy tego aktu, ujmujac to w pewnym uproszczeniu, zniesione zostaly wyroki sadowe wydane w poprzednim ustroju, w sprawach o przestêpstwa przeciwko pañstwu34. Byl to akt szczególny, jego wyjatkowosc wyrazala siê w uchyleniu ex lege dziesiatków tysiêcy wyroków sadowych w sprawach karnych bez wznawiania tych postêpowañ35. Taki stan spowodowal otwarcie problemu zwrotu majatku przejêtego przez pañstwo na podstawie orzeczonej, w wyzej wymienionych sprawach, kary przepadku mienia. Jednoczesnie rozgorzala dyskusja na temat zakresu podmiotowego, przedmiotowego i czasowego przyszlej reprywatyzacji. Chronologicznie pierwsza ustawa reprywatyzacyjna byla uchwalona jeszcze w 1990 r. ustawa o uregulowaniu stosunków wlasnosci zakonów i kongregacji religijnych. Na jej podstawie zwrócono znaczna czêsc przejêtych przez pañstwo nieruchomosci. Na marginesie nalezy wspomniec, ze reprywatyzacja majatku Kosciola rzymskokatolickiego ograniczona zostala w zasadzie do zwrotu jedynie budynków koscielnych36. Poza enumeratywnie wymienionymi nieruchomosciami, nie przewidziano zwrotu innego mienia, w szczególnosci rozleglych nieruchomosci rolnych i lesnych37.

Równiez w 1990 r. przyjeto ustawe o lagodzeniu nastepstw niektórych krzywd majatkowych. Ustawa ta dotyczyla jedynie niektórych nieruchomosci znacjonalizowanych w drodze kilku aktów prawnych (glównie rozporzadzen rzadowych) wydanych po 1955 r. Ze wzgledu na tak waski zakres przedmiotowy i czasowy zaczeto ja nazywac mala ustawa reprywatyzacyjna. Przewidywala ona zwrot odebranego mienia lub przyznanie rekompensaty pienieznej, równej cenie, za jaka nieruchomosc zostala sprzedana innej osobie fizycznej.

Na poczatku 1991 r. przyjeto tzw. duza ustawe reprywatyzacyjna38 - podstawowy akt prawny nie tylko w zakresie zwrotu znacjonalizowanego mienia, ale tez naprawienia krzywd niemajatkowych. Ramy czasowe rehabilitacji pozasadowej zostaly scisle okreslone - ustawa obejmowala naprawienie szkód i zadoscuczynienie krzywdom wyrzadzonym w okresie od 25.02.1948 r. do 31.12.1989 r. Wasko ujeto równiez zakres podmiotowy ustawy - status osoby uprawnionej przyslugiwal jedynie osobom posiadajacym czechoslowackie obywatelstwo oraz stale miej-sce pobytu na terenie Czechoslowacji. Takie rozwiazanie wywolalo ostre protesty zwlaszcza ze strony Niemców sudeckich oraz emigracji zydowskiej. Po rozpadzie Czechoslowacji kryterium stalego pobytu zostalo zaskarzone do Trybunalu Konstytucyjnego zarówno Czech, jak i Slowacji. Czeski Trybunal Konstytucyjny uwzglêdnil skargê, co spowodowalo usuniêcie z ustawy wspomnianego warunku. Otworzylo to drogê emigrantom do wystêpowania o zwrot majatku pozostawionego przez nich w kraju. Trybunal, pomijajac ramy czasowe duzej ustawy reprywatyzacyjnej, umozliwil takze wystêpowanie Niemcom sudeckim o rekompensatê za majatek utracony przez nich w 1945 r.39

Odmienna decyzjê podjal slowacki Trybunal Konstytucyjny, uznajac kryterium stalego pobytu na terenie kraju za zgodne z konstytucja. Rozstrzygniêcie duzej ustawy reprywatyzacyjnej zaskarzono wiêc do Europejskiego Trybunalu Praw Czlowieka w Strasburgu, ale równiez bez powodzenia - skarga zostala odrzucona40. Dopiero w 2000 r. rzad slowacki podjal decyzjê o zwrocie majatku skonfiskowanego ofiarom Holocaustu w latach 1939-194541.

Zagadnienie reprywatyzacji majatku w bylej NRD, Czechach i Slowacji zrodzilo wiele problemów prawnych. Jeszcze wiele lat po transformacji ustrojowej toczyly siê postêpowania sadowe zwiazane ze zwrotem znacjonalizowanego mienia lub stosowna rekompensata pieniêzna. Te trudnosci byly jednak nieuniknione w tak zlozonym procesie, budzacym szereg watpliwosci prawnych, moralnych, spolecznych oraz problemów ekonomicznych42. W literaturze wskazuje siê jednak, iz samo przeprowadzenie reprywatyzacji we wskazanych krajach zakoñczylo siê sukcesem43, który byl mozliwy dziêki szybkiemu uchwaleniu ustaw denacjonalizacyjnych. Stosowne dzialania podjêto natychmiast po upadku rezimu socjalistycznego, zanim majatek zostal w wiêkszosci sprywatyzowany i przeniesiony na osoby trzecie. Oprócz wyzej wspomnianych krajów reprywatyzacjê przeprowadzono takze m.in. na Wêgrzech, w Bulgarii, Rumunii, Litwie, Lotwie, Estonii, Macedonii, Slowenii.

ZAKOÑCZENIE

Trudno nie zgodzic siê z pogladem A. Herbeta, ze "historyczne, ekonomiczne, prawne i moralne reperkusje procesów nacjonalizacji i reprywatyzacji stanowia tlo jednego z najpowazniejszych problemów legislacji okresu transformacji"44. Nie wydaje siê jednak, by moglo to stanowic wystarczajace wytlumaczenie dla braku rozwiazania kwestii reprywatyzacji w kraju, który byl przeciez inicjatorem przemian ustrojowych. Jak pokazuja przyklady pozostalych krajów bylego bloku wschodniego, problem ten mozna bylo rozwiazac. Niewatpliwie wraz z uplywem czasu szanse na wejscie w zycie jakiejkolwiek regulacji w tej materii maleja. Argumenty dotyczace finansów pañstwa sa jak najbardziej racjonalne, ale nie do koñca przekonuja. Reprywatyzacja nie musi byc przeciez przeprowadzona w formie wyplat obciazajacych budzet. Przez dwie dekady przeksztalceñ wlasnosciowych nie zgromadzono srodków, które moglyby, choc na minimalnym poziomie, akceptowanym przez srodowiska zainteresowane procesem zwrotu mienia, zabezpieczyc ich roszczenia45. Z jednej strony, rzad deklaruje chêc zmierzenia siê z tym wyzwaniem i nie kwestionuje koniecznosci naprawienia krzywd, z drugiej jednak - wykorzystuje kazda okazjê, aby odsunac problem.

Organizacje zwarte, sprawne i o znacznych wplywach politycznych potrafily przeforsowac korzystne dla siebie rozwiazanie kwestii zwrotu majatku. Pojedyncze osoby - byli wlasciciele lub ich spadkobiercy oraz tworzone przez nich organizacje i stowarzyszenia nie stanowia odpowiedniej grupy nacisku ani sily politycznej, z która nalezy siê liczyc. Dlatego tez pozostaje im - jak na razie - zmudna droga postêpowania administracyjnego i sadowego w kazdym indywidualnym przypadku.

Brak poczucia sprawiedliwosci nie pomaga w integracji spolecznej i rodzi konflikty na linii jednostka-pañstwo. W tym konflikcie jednostka wciaz stoi na slabszej pozycji.

Spory prawne rzutuja wciaz na efektywnosc wykorzystania majatku w naszym kraju. Zgodnie z hipoteza H. de Soto, w wielu przypadkach kapital pozostaje "martwy" - byli wlasciciele nie moga bowiem go "ozywic", a aktualni posiadacze boja siê inwestowac w skladniki majatku, co do których wysuwane sa roszczenia o zwrot, lub o nieuregulowanym stanie prawnym. Trudno wyobrazic sobie zakoñczenie przebudowy stosunków wlasnosciowych bez rozwiazania kwestii reprywatyzacyjnych.

Sidebar

STRESZCZENIE

Cel opracowania stanowi porównanie polityki reprywatyzacyjnej prowadzonej w Polsce i w innych krajach Europy srodkowo-Wschodniej, ze szczególnym uwzglêdnieniem bylej NRD. W Polsce zaobserwowac mozna zupelnie odmienne podejscie do tej problematyki niz u naszych zachodnich sasiadów. Pomimo ze roszczenia dawnych wlascicieli dotyczyly niemal 2/3 terytorium bylej NRD, niemiecki ustawodawca szybko i zdecydowanie rozwiazal te kwestie, dziêki czemu nie rzutuja one na obecne zycie spoleczne i gospodarcze RFN. Polska natomiast po dwóch dekadach transformacji wciaz nie wypracowala jasnego stanowiska w tej sprawie, kolejne rzady zas podejmuja bezskuteczne próby regulacji lub odsuwaja problem w blizej nieokreslona przyszlosc. Taka praktyka kaze watpic, czy mozna uznac nasz kraj za w pelni zintegrowany z Zachodem, w sensie spelniania standardów nowoczesnego pañstwa, które rozwiazuje drazliwe sprawy i stara siê likwidowac punkty zapalne w kontaktach z zagranica (np. zwrot mienia pozydowskiego).

Reprywatyzacja jest istotna z kilku przynajmniej powodów o naturze zarówno prawnej, jak i ekonomicznej. Brak rozwiazania dawnych krzywd rodzi poczucie niesprawiedliwosci, generuje liczne konflikty na linii obywatel-pañstwo i rodzi watpliwosci co do gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw wlasnosci w naszym kraju. Z drugiej strony nalezy pytac o aspekty ekonomiczne ewentualnego programu odszkodowawczego - czy Polskê po prostu na to stac? Jakie sa koszty zaniechania jakichkolwiek dzialañ?

W pierwszej czêsci opracowania omówiono uwarunkowania prawne i ekonomiczne procesu reprywatyzacji w Polsce, w drugiej zas przyblizono regulacje dotyczace zwrotu majatku w wybranych krajach bylego bloku wschodniego.

REPRIVATIZATION AND THE CONFLICT OF ECONOMIC INTERESTS OF INDIVIDUALS AND THE STATE - POLAND COMPARED TO OTHER COUNTRIES IN TRANSITION

SUMMARY

The aim of the study is a comparison of re-privatization policy pursued in Poland and other countries of Central and Eastern Europe, with particular emphasis on the former GDR. Poland has chosen a completely different approach to this issue from that of the Germans. Despite the claims of former owners concerned, in almost 2/3 of the former GDR territory, the German legislature quickly and decisively resolved these issues, so that they do not impinge on the current social and economic life of Germany. Poland however, after two decades of transformation, has still not developed a clear position on this issue, while successive legislation projects end in failure or are postponed indefinitely. This practice leads to doubt as to whether our country can be regarded as fully integrated with the West in terms of compliance with standards of the modern state, which resolves sensitive issues and seeks to eliminate hot spots in contacts with foreign countries (e.g. the return of former Jewish property).

Reprivatization is important for several reasons, of both legal and economic nature. Lack of a solution raises a sense of injustice among former owners, generates numerous conflicts on the citizen-state line, and calls into question the constitutionally guaranteed protection of property rights in Poland. On the other hand, a thankless objective of an economist is to assess the economic aspects of a possible compensation program - could Poland afford it? What would be the costs of abandonment of any action?

In the first part of the study the regulations on property restitution in the former Eastern bloc countries are shortly discussed. Then attention is paid to the legal and economic conditions of the property restitution process in Poland.

Footnote

1 Ministerstwo Skarbu Pañstwa, Projekt ustawy wraz z uzasadnieniem i ocena skutków regulacji. (Wariant z udzialem samorzadu) z dn. 18.05.2009 r., http://bip.msp.gov.pl/portal/bip/103/3012/ Projekt_ustawy_o_swiadczeniach_pienieznych_przyznawanych_niektorym_osobom_ktoryc.html, (data dostêpu: 4.06.2011).

2 Ministerstwo Skarbu Pañstwa, Informacja na temat prac nad projektem ustawy o swiadczeniach pieniêznych przyznawanych niektórym osobom, których dotyczyly procesy nacjonalizacji, 9.03.2011, http://www.msp.gov.pl (data dostêpu: 10.06.2011).

3 W. Laczkowski, Ustrojowe podstawy reprywatyzacji w III Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Reprywatyzacja w systemie prawa. Materialy z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Ustawodawcza Senatu we wspólpracy z Ministerstwem Skarbu Pañstwa, Warszawa 1999, s. 27.

4 K. Dobrzeniecki, Reprywatyzacja - problem nadal nierozwiazany, "Infos" 18.03.2010, Biuro Analiz Sejmowych.

5 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.04.1997 r.

6 Dz. U., nr 29, poz. 154, z póYn. zm.

7 Komisja Majatkowa, Sprawozdanie z dzialalnosci Komisji Majatkowej w latach 1989-2011, 2.03.2011, http://bip.mswia.gov.pl/portal/bip/225/19415/Sprawozdanie_ktore_otrzymalo_Ministerstwo_ Spraw_Wewnetrznych_i_Administracji_od_.html (data dostêpu: 11.06.2011).

8 M. Bunda, Pozbawieni majatku przez Komisjê Majatkowa, "Polityka" 16.03.2011.

9 Trybunal Konstytucyjny, Komunikat prasowy po rozprawie dotyczacej Komisji Majatkowej, http://www.trybunal.gov.pl/Rozprawy/2011/rozprawy.htm (data dostêpu: 13.06.2011).

10 Ministerstwo Skarbu Pañstwa, Projekt...

11 W. Laczkowski, op. cit.

12 Polskie Towarzystwo Ziemiañskie, Stanowisko PTZ w kwestii reprywatyzacji, http://www. ptz.info.pl (data dostêpu: 13.06.2011).

13 Ministerstwo Skarbu Pañstwa, Informacja...

14 Ministerstwo Skarbu Pañstwa, Projekt...

15 U. Smolkowska, Opinia o projekcie budzetu pañstwa na rok 2011 w zakresie planów finansowych funduszy: Skarbu Pañstwa, Reprywatyzacji, Restrukturyzacji Przedsiêbiorstw i Rekompensacyjnego, [w:] Biuro Analiz Sejmowych, Budzet Pañstwa na rok 2011, Ekspertyzy szczególowe 2, Druk Sejmowy nr 3429, grudzieñ 2010 r.

16 Ministerstwo Skarbu, Komunikat nr 6/2011 w sprawie wyplat rekompensat z tytulu pozostawienia nieruchomosci poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, http://www.msp.gov.pl (data dostêpu: 11.06.2011).

17 Ministerstwo Skarbu Pañstwa, Projekt...

18 I. Szpala, M. Zubik, Odszkodowania moga kosztowac Warszawê 15 mld zlotych, "Gazeta Wyborcza" 17.06.2011.

19 Trybunal Konstytucyjny, Komunikat prasowy po ogloszeniu wyroku dotyczacego stosowania przepisów o odszkodowaniu za wywlaszczone nieruchomosci, które na podstawie dekretu z 26 paYdziernika 1945 roku o wlasnosci i uzytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy przeszly na wlasnosc pañstwa, http://www.trybunal.gov.pl/Rozprawy/2011/rozprawy.htm (data dostêpu: 10.10.2011).

20 I. Szpala, M. Zubik, op. cit.

21 Polskie Towarzystwo Ziemiañskie, Stanowisko PTZ...

22 Zob. A. Falkowska, Restytucja, odszkodowanie czy inwestycje? - reprywatyzacja majatku Niemieckiej Republiki Demokratycznej, "Ekonomia i Prawo" 2011, t. VII, cz. I, s. 270.

23 Wspólna Deklaracja Rzadów RFN i NRD w sprawie uregulowania niewyjasnionych spraw majatkowych z 15 czerwca 1990 r. (Gemeinsame Erklärung der Regierungen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik zur Regelung offener Vermögensfragen, 15. Juni 1990, BGBl. 1990 II, S. 1237-38).

24 Art. 41 (1) Traktatu pomiêdzy RFN i NRD w sprawie przywrócenia jednosci Niemiec - Traktat Zjednoczeniowy (Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag), 31. August 1990, BGBl. 1990 II, S. 903).

25 Gesetz zur Regelung offener Vermögensfragen (VermG), 23. September 1990, BGBl 1990 II, S. 885.

26 M. Granat, Problem reprywatyzacji w wybranych pañstwach Europy srodkowej i Wschodniej, [w:] Reprywatyzacja w systemie prawa. Materialy z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Ustawodawcza Senatu we wspólpracy z Ministerstwem Skarbu Pañstwa, Warszawa 1999, s. 107. Por. takze art. 1 VermG.

27 M. Tkaczyk, Prawne regulacje reprywatyzacji w wybranych krajach Europy srodkowowschodniej, "Mysl Ekonomiczna i Prawna" 2005, nr 4, s. 58-59.

28 Wladze NRD sprzeciwialy siê szczególnie silnie reprywatyzacji tych majatków, podnoszac jednoczesnie, iz pelna odpowiedzialnosc za wywlaszczenia z lat 1945-1949 ponosza wladze radzieckie. Wedlug uproszczonych rachunków zaspokojenie roszczeñ w tym zakresie kosztowaloby okolo 8 miliardów marek, czego nie udYwignalby budzet NRD (W. Schäuble, Der Vertrag. Wie ich über die deutsche Einheit verhandelte, Stuttgart 1991, s. 259-261). Przypuszcza siê takze, iz utrzymanie w mocy zmian dokonanych w drodze reformy rolnej przeprowadzonej w radzieckiej strefie okupacyjnej bylo jednym z warunków wyrazenia przez ZSRR zgody na zjednoczenie Niemiec. M. Gorbaczow w 1994 r. oficjalnie zaprzeczyl tym przypuszczeniom (M. Tkaczyk, op. cit., s. 58).

29 Gesetz über staatliche Ausgleichsleistungen für Enteignungen auf besatzungsrechtlicher oder besatzungshoheitlicher Grundlage, die nicht mehr rückgängig gemacht werden können (Ausgleichsleistungsgesetz - AusglLeistG) BGBl. 1994 I, S. 2628.

30 Gesetz über besondere Investitionen in der Deutschen Demokratischen Republik, Gesetzblatt der Deutschen Demokratischen Republik, 27. September 1994, BGBl. 1990 I, S. 1897.

31 Bylo to prawo o usuniêciu barier prywatyzacji przedsiêbiorstw i wspieraniu inwestycji (Das Gesetz zur Beseitigung von Hemmnissen bei der Privatisierung von Unternehmen und zur Förderung von Investitionen z 22. März 1991 r., BGBl. 1991 I, S. 766).

32 Gesetz über den Vorrang für Investitionen bei Rückübertragungsansprüchen nach dem Vermögensgesetz (Investitionsvorranggesetz - InVorG) 14. Juli 1992, BGBl. I, S. 1268.

33 Ustawê uchwalono w maju 1990 r.

34 P. Rychetský, Prawne problemy reprywatyzacji w Republice Czeskiej, [w:] Reprywatyzacja w systemie prawa. Materialy z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Ustawodawcza Senatu we wspólpracy z Ministerstwem Skarbu Pañstwa, Warszawa 1999, s. 137.

35 Ibidem.

36 P. Rychetský uzasadnil taka regulacjê "specyficznymi czeskimi doswiadczeniami historycznymi i znacznymi rozbieznosciami politycznymi" (por. P. Rychetský, op. cit., s. 138).

37 M. Granat, op. cit., s. 107.

38 Ustawa z dnia 21.02.1991 r. o restytucji wlasnosci prywatnej w drodze pozasadowej (zwana tez ustawa o rehabilitacjach pozasadowych). Zarówno w Czechach, jak i na Slowacji uchwalono jeszcze szereg innych aktów prawnych bezposrednio lub posrednio zwiazanych z tematyka reprywatyzacyjna (zob. wiêcej: J. Kuklík, Restytucja dóbr w prawie czeskim i czechoslowackim w latach 1989- -2000, [w:] Dobra kultury i problemy wlasnosci: doswiadczenia Europy srodkowej po 1989 r., Warszawa 2005, s. 31-37; M. Tkaczyk, op. cit., s. 63-70.

39 M. Tkaczyk, op. cit., s. 65.

40 P. Rychetský, op. cit., s. 139.

41 A. Niewiadomski, Rzad zwróci majatek ydom, "Rzeczpospolita" 6.04.2000.

42 Wedlug P. Makarca przeprowadzenie reprywatyzacji w Czechach kosztowalo 40 mld dolarów (P. Makarzec, Reprywatyzacja w Polsce i w innych pañstwach Europy srodkowo-Wschodniej, "Studia Iuridica Lublinensia" 2003, t. 2, s. 101).

43 P. Makarzec, Rózne modele reprywatyzacji w Europie srodkowo-Wschodniej na przykladzie Czech, Niemiec i Wêgier, "Studia Iuridica Lublinensia" 2006, t. 7, s. 156; idem, Reprywatyzacja w Polsce..., s. 102.

44 A. Herbet, Projekt stanowiska Sejmu w sprawie skargi konstytucyjnej (sygn. akt SK 26 /09), dotyczacej ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, "Zeszyty Prawnicze" 2009, nr 3-4 (23-24), s. 251.

45 Czêsc srodowisk bylaby sklonna zaakceptowac poziom 20% roszczeñ. Przyjmujac ich wartosc na 140 mld zl, oznaczaloby to koniecznosc zgromadzenia okolo 28 mld zl.

References

BIB LIOGRAFIA

Bunda M., Pozbawieni majatku przez Komisjê Majatkowa, "Polityka" 16.03.2011.

Dobrzeniecki K., Reprywatyzacja - problem nadal nierozwiazany, "Infos" 18.03.2010, Biuro Analiz Sejmowych.

Falkowska A., Restytucja, odszkodowanie czy inwestycje? - reprywatyzacja majatku Niemieckiej Republiki Demokratycznej, "Ekonomia i Prawo" 2011, t. VII, cz. I.

Granat M., Problem reprywatyzacji w wybranych pañstwach Europy srodkowej i Wschodniej, [w:] Reprywatyzacja w systemie prawa. Materialy z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Ustawodawcza Senatu we wspólpracy z Ministerstwem Skarbu Pañstwa, Warszawa 1999.

Herbet A., Projekt stanowiska Sejmu w sprawie skargi konstytucyjnej (sygn. akt SK 26/09), dotyczacej ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, "Zeszyty Prawnicze" 2009, nr 3-4 (23-24).

Kuklík J., Restytucja dóbr w prawie czeskim i czechoslowackim w latach 1989-2000, [w:] Dobra kultury i problemy wlasnosci: doswiadczenia Europy srodkowej po 1989 r., Warszawa 2005.

Laczkowski W., Ustrojowe podstawy reprywatyzacji w III Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Reprywatyzacja w systemie prawa. Materialy z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Ustawodawcza Senatu we wspólpracy z Ministerstwem Skarbu Pañstwa, Warszawa 1999.

Niewiadomski A., Rzad zwróci majatek ydom, "Rzeczpospolita" 6.04.2000.

Makarzec P., Reprywatyzacja w Polsce i w innych pañstwach Europy srodkowo-Wschodniej, "Studia Iuridica Lublinensia" 2003, t. II.

Makarzec P., Rózne modele reprywatyzacji w Europie srodkowo-Wschodniej na przykladzie Czech, Niemiec i Wêgier, "Studia Iuridica Lublinensia" 2006, t. VII.

Rychetský P., Prawne problemy reprywatyzacji w Republice Czeskiej, [w:] Reprywatyzacja w systemie prawa. Materialy z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Ustawodawcza Senatu we wspólpracy z Ministerstwem Skarbu Pañstwa, Warszawa 1999.

Schäuble W., Der Vertrag. Wie ich über die deutsche Einheit verhandelte, Stuttgart 1991.

Smolkowska U., Opinia o projekcie budzetu pañstwa na rok 2011 w zakresie planów finansowych funduszy: Skarbu Pañstwa, Reprywatyzacji, Restrukturyzacji Przedsiêbiorstw i Rekompensacyjnego, [w:] Biuro Analiz Sejmowych, Budzet Pañstwa na rok 2011, Ekspertyzy szczególowe 2, Druk Sejmowy nr 3429, grudzieñ 2010 r.

Szpala I., Zubik M., Odszkodowania moga kosztowac Warszawê 15 mld zlotych, "Gazeta Wyborcza" 17.06.2011.

Tkaczyk M., Prawne regulacje reprywatyzacji w wybranych krajach Europy srodkowowschodniej, "Mysl Ekonomiczna i Prawna" 2005, nr 4.

AKTY PRAWNE

Gesetz über besondere Investitionen in der Deutschen Demokratischen Republik, Gesetzblatt der Deutschen Demokratischen Republik, 23. September 1990, BGBl. 1990 I, S. 1897.

Gesetz über staatliche Ausgleichsleistungen für Enteignungen auf besatzungsrechtlicher oder besatzungshoheitlicher Grundlage, die nicht mehr rückgängig gemacht werden können (Ausgleichsleistungsgesetz - AusglLeistG) 27. September 1994, BGBl. 1994 I, S. 2628.

Gesetz über den Vorrang für Investitionen bei Rückübertragungsansprüchen nach dem Vermögensgesetz (Investitionsvorranggesetz - InVorG), 14. Juli 1992, BGBl. I, S. 1268.

Das Gesetz zur Beseitigung von Hemmnissen bei der Privatisierung von Unternehmen und zur Förderung von Investitionen, 22. März 1991, BGBl. 1991 I, S. 766.

Gesetz zur Regelung offener Vermögensfragen (VermG), 23. September 1990, BGBl 1990 II, S. 885.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.04.1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483).

Traktat pomiêdzy RFN i NRD w sprawie przywrócenia jednosci Niemiec - Traktat Zjednoczeniowy (Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag), 31. August 1990, BGBl. 1990 II, S. 903).

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku pañstwa do Kosciola katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 29, poz. 154, z póYn. zm.).

Wspólna Deklaracja Rzadów RFN i NRD w sprawie uregulowania niewyjasnionych spraw majatkowych z 15 czerwca 1990 r. (Gemeinsame Erklärung der Regierungen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik zur Regelung offener Vermögensfragen, 15. Juni 1990, BGBl. 1990 II, S. 1237-38).

POZOSTALE ZRÓDLA

Komisja Majatkowa, Sprawozdanie z dzialalnosci Komisji Majatkowej w latach 1989- -2011, 2.03.2011, http://bip.mswia.gov.pl/portal/bip/225/19415/Sprawozdanie_ ktore_otrzymalo_Ministerstwo_Spraw_Wewnetrznych_i_Administracji_od_.html (data dostepu: 11.06.2011).

Ministerstwo Skarbu Panstwa, Informacja na temat prac nad projektem ustawy o swiadczeniach pienieznych przyznawanych niektórym osobom, których dotyczyly procesy nacjonalizacji, 9.03.2011, http://www.msp.gov.pl (data dostepu: 10.06.2011).

Ministerstwo Skarbu, Komunikat nr 6/2011 w sprawie wyplat rekompensat z tytulu pozostawienia nieruchomosci poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, http://www. msp.gov.pl (data dostepu: 11.06.2011).

Ministerstwo Skarbu Panstwa, Projekt ustawy wraz z uzasadnieniem i ocena skutków regulacji. (Wariant z udzialem samorzadu) z dn. 18.05.2009, http://bip.msp.gov.pl/portal/ bip/103/3012/Projekt_ustawy_o_swiadczeniach_pienieznych_przyznawanych_niektorym_ osobom_ktoryc.html (data dostepu: 4.06.2011).

Polskie Towarzystwo Ziemiañskie, Stanowisko PTZ w kwestii reprywatyzacji, http://www. ptz.info.pl (data dostêpu: 13.06.2011).

Trybunal Konstytucyjny, Komunikat prasowy po rozprawie dotyczacej Komisji Majatkowej, http://www.trybunal.gov.pl/Rozprawy/2011/rozprawy.htm (data dostêpu: 13.06.2011).

Trybunal Konstytucyjny, Komunikat prasowy po ogloszeniu wyroku dotyczacego stosowania przepisów o odszkodowaniu za wywlaszczone nieruchomosci, które na podstawie dekretu z 26 paYdziernika 1945 roku o wlasnosci i uzytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy przeszly na wlasnosc pañstwa, http://www.trybunal.gov.pl/Rozprawy/2011/ rozprawy.htm (data dostêpu: 10.10.2011).