Türk Edebiyatında şIir Eleştirisi: Osmanlı'dan Cumhuriyet'e

Abstract

Edebiyat araştırmalarında eleştirinin bir tür olarak kavranması, modern sanat düşüncesiyle birlikte olmuştur. Modern sanat düşüncesinin öncesinde ise bir tür olarak eleştiriden söz edilemese de bir eleştiri yaklaşımından söz edilebilir. Cumhuriyet dönemine kadar Türk edebiyatında şiir eleştirisi yaklaşımının şiir üretimindeki etkisi bu tezin temel konusu olarak belirlenmiştir. Divan şiirinde eleştiri, büyük ölçüde belagat ilminin çerçevesinde ele alınarak şairin hünerini açığa çıkarmak için bir rol üstlenmiştir. Şairi merkeze alan bu eleştiri yaklaşımı, hem yeni yetişmekte olan şairlere model sunarak divan şiirinin bir gelenek olma vasfını kazanmasında etkili olmuş hem de haminin hangi şairi himayesine alacağı konusunda iyi seçimler yapabilmesine olanak sağlamıştır. On sekizinci yüzyılda ise değişen dünya algısına paralel bir şekilde şiirde temsil edilen ilahi gerçek yerini yavaş yavaş gerçekçilik algısına bırakmaya başlamıştır. Divan şiirinde belagat ilmine yaslanan eleştiri geleneği, Tanzimat döneminde “edebiyat-ı sahiha” anlayışına göre yeniden şekillendirilmiş; Servet-i Fünûn dönemi şairleri de yeniden işlevsel kılınan bu belagat sistemine büyük ölçüde sadık kalmışlardır. II. Meşrutiyetin, ilanından sonra ise değişen siyasi atmosfer, edebiyatın yeniden tanımlanmasına yol açmıştır. Bu dönemin eleştiri yaklaşımında Tanzimat sonrası eleştirisinde olduğu gibi öncelikle inşası hedeflenen edebiyatın programı ortaya konmuş, daha sonra bu programın paradigmalarına uygunluk esasına göre “başarılı” şair belirlenmiştir. Dolayısıyla şiir üretiminin belirli kurallara yaslanması ve belirlenen kurallara uygun 244 nitelikte şiir yazan şairlerin başarılı addedilmesi, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e değin süren eleştiri yaklaşımının yapısal olarak sürdüğünü ancak eleştiriye konu edilen kavramların farklı anlamlar kazandığını göstermektedir.

Alternate abstract:

Within the framework of literary scholarship, the comprehension of criticism as a genre coincided with modern art considerations. Although criticism as a genre was not spoken of prior to these considerations, a critical approach was in effect. The principal problem in this dissertation has been determined as the effect of the approach of poetry criticism in Turkish literature up to the period of the Republic on the production of poetry. In Ottoman court poetry, criticism was, to a great extent, addressed within the scope of rhetoric, and was responsible for unclothing the poet’s ingenuity. Locating the poet at its center, this critical approach was not only effective in helping court poetry to attain the characteristic of becoming a tradition by providing the newly-emerging poets with a model, but also provided the patron with the opportunity to make good choices concerning which poet to patronize. In the 18^thcentury, however, the divine reality, represented in poetry in parallel to the changing comprehension of the world, gradually gave way to realism. The critical tradition, 245 based on rhetoric in court poetry, was re-shaped in line with “good literature” (edebiyat-ı sahiha”) in the period of Reorganization (Tanzimat), and Servet-i Fünûn poets remained mostly loyal to this system of rhetoric which was rendered functional once again. Following the declaration of second Constitutionalism (Meşrutiyet), the changing political atmosphere brought about the re-definition of literature. In the critical approach of this period, as in that of the post-Reorganization, the program of literature which was aimed to be reconstituted was put forth, and then the “good” poet was identified on the basis of being in accordance with the paradigms of this program. As such, the fact that poetry production leaned on certain rules and that poets who complied by those rules were considered successful suggests that the critical approach that lasted from the Ottoman period to the Republican period was structurally ongoing but that the concepts central to the approach had gained new meanings over time.